الف:گرایش و جهت استراتژیک^[۸۷]: گرایشهای استراتژیک روشن جهت اهداف سازمانی را نشان میدهد و هر شخص میتواند خودش را در آن بخش(صنعت)، مشارکت دهد.
ب: اهداف و مقاصد^[۸۸]: اهداف با استراتژی مأموریت و افق دید سازمان پیوند مییابد و سمت و سوی کار افراد را مشخص میکنند.
ج: چشمانداز^[۸۹]: سازمان یک دیدگاه مشترک از وضعیت آینده دارد. آن ارزش بنیادی را ابراز میکند، اندیشه و دل نیروی انسانی را با خود همراه ساخته و در همین زمان جهت را نیز مشخص میکند.
شکل ۲-۶: مدل فرهنگ سازمانی دنیسون(۲۰۰۰)

• • طیفهای ثابت -منعطف و تمرکز داخلی-خارجی

همانطور که در مدل دنیسون دیده میشود این مدل دارای دو محور عمودی و افقی است که مدل را به چهار قسمت(ربع دایره) تقسیم کردهاند. محور عمودی دربرگیرنده میزان و نوع تمرکز فرهنگسازمانی است. این محور از یک طرف به تمرکز داخلی و از طرف دیگر به تمرکز خارجی منتهی میشود. محور افقی نیز به میزان انعطاف سازمان اشاره دارد که از یک طرف به فرهنگ ایستا و از طرف دیگر به فرهنگ منعطف منتهی میشود (شوقی و نظری،۱۳۹۱، صص۱۳۲-۱۳۰). مدل فرهنگسازمانیدنیسون در شکل ۲-۶ به تصویر کشیده شده است.
۲-۴-۱۰-۲. ابعاد فرهنگسازمانی
در یکی از مطالعات اخیر، شش جنبه کلیدی ابعاد فرهنگسازمانی معرفی شدهاند، طبق این تجزیهوتحلیل، فرهنگ آموختنی است، هم ستانده و هم نهاده سازمان است، بخشی از آن آگاهانه است و ریشه تاریخی دارد، بطور مشترک توسط اعضای سازمان حفظ میگردد و در همه سازمانها همگون نیست (شریف زاده و کاظمی، ۱۳۷۷، ص ۲۶). در مطالعاتی، کلاکهان و استرادبک، شش بعد فرهنگی را مطرح کردهاند که به شرح زیر است:
اول: رابطه با محیط: اینکه آیا فرد تابع محیط است و با آن هماهنگ است یا میتواند آن را تحت سلطه خود درآورد.
دوم: توجه به زمان: اینکه آیا گذشته نگر است یا حال نگر و آینده نگر.
سوم: ماهیت فرد؛ دیدگاهی است که در مورد افراد دارد، که در سبک رهبری مؤثر است.
چهارم: توجه به مسئولیت و فردگرا یا جمعگرا بودن؛ که در طرح ریزی شغل و شیوه گزینش افراد مؤثر است.
پنجم: توجه به فعالیت و کار از سوی فرهنگ و چگونگی حل مسائل و تصمیم گیری.
ششم: فهم اینکه محیط کار بسته یا باز تلقی شود که در سازمان دهی، مکان و ارتباطات تأثیر گذار است (ابزری و دلوی،۱۳۸۵،صص۱۱۹-۱۲۰).
۲-۴-۱۱. فرهنگسازمانی و کارآفرینیسازمانی
کارآفرینی سازمانی بنا به تعریف شاکر زهرا از سه بعد اصلی تشکیل شده است. این سه بعد اصلی شامل: نوآوری، نوسازی سازمانی و اقدام به کسب و کار جدید در سازمان می باشد(شرما و کریسمن^[۹۰]،۲۰۰۷،ص۱۱۹). بنابراین هر یک از عوامل فرهنگی که این متغیرها را در سازمان تحت تاثیر قرار دهد، بطور بالقوه قابلیت تأثیر بر جریان کارآفرینی در درون سازمان را دارد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

نوآوری در سازمان مستلزم وجود ارزش‌های مشترک و گرایشات مشترک و روشن بین کارکنان می‌باشد. بدون وجود این ارزش‌ها و گرایشات، توسعه بعد فنی نوآوری‌های تکنولوژیک در سازمان چندان رضایت بخش نخواهد بود. این بدین معناست که فرهنگ سازمانی نرم افزاری است که سخت افزار نوآوری‌های تکنولوژیک در سازمان ناچار از وجود آن است. ماهیت فرهنگ سازمانی که منجر به نوآوری‌های تکنولوژیک در سازمان می‌شود، فصل مشترک سه عامل: مقبولیت نزد مدیریت ارشد، نوآوری مبتنی بر فرهنگ و وجود فرهنگ مبتنی بر نوآوری در جهت نوآوری‌های تکنولوژیک می‌باشد(کلاور و همکاران،۱۹۹۸،ص۷۳). در این مفهوم، شرایط اساسی برای به وجود آمدن فرهنگ بر اساس نوآوری تکنولوژیکی در پنج گروه زیر قرار می‌گیرند:

• • استراتژی: شامل رسالت (ماموریت)^[۹۱] و معنی دار بودن^[۹۲]

• • ساختار: شامل انعطاف پذیری و آزادی(استقلال^[۹۳]، تفویض اختیار، تصمیم گیری و تعاملات همکارانه در تیم‌ها و گروه‌ها)

• • مکانیسم‌های حمایتی: شامل پاداش دهی و قدردانی^[۹۴] و در دسترس بودن منابع (زمان، فناوری اطلاعات و افراد خلاق)

• • رفتارهای مشوق نوآوری: شامل نحوه اداره امور در زمان بروز اشتباه^[۹۵]، خلق ایده، فرهنگ یادگیری مداوم^[۹۶]، ریسک پذیری، حمایت از تغییر و نحوه اداره تعارضات^[۹۷]

• • ارتباطات: شامل ارتباطات باز می باشد (مارتینز و تربلانچ،۲۰۰۳،نقل از شوقی و نظری،۱۳۹۱،ص۹۱).

فرهنگسازمانی منبعی استراتژیک برای سازمان می‌باشد که از طریق ارتقاء یادگیری، ریسکپذیری و نوآوری سبب بوجود آمدن مزیت رقابتیپایدار^[۹۸] می‌گردد. در این مفهوم زهرا، هایتون و ارگان^[۹۹] (۲۰۰۴)، در بررسی عوامل فرهنگی مؤثر بر کارآفرینی در درون کسب و کار، چهار بعد فرهنگی اصلی را به شکل زیر بیان نموده‌اند:

• • گرایش به فرهنگ فردگرایی در مقابل گرایش فرهنگ کار گروهی: اشاره به میزان اهمیت دادن به کار فردی یا به کار گروهی در کسب و کار دارد.

• • گرایش فرهنگی درونی یا بیرونی: گرایش فرهنگی درونی، به توسعه دانش و مهارت‌های موجود در درون کسب و کار تأکید داشته و کارآفرینی از سرمایه‌های معنوی^[۱۰۰] درون سازمان نشات می‌گیرد. در مقابل گرایش فرهنگی بیرونی به علائم دریافت شده از محیط و مطالعه رونده‌ای بازار که به فرصت‌های کارآفرینانه منتج می‌شوند، ارزش بیشتری می‌دهد.

• • مفروضات مرتبط با هماهنگی و کنترل: این موارد مفروضات کسبوکار در مورد هماهنگی و کنترل را شامل می‌گردند. در این مفهوم، فرهنگ سازمانی طیفی از عدم تمرکز کامل تا تمرکز کامل در اختیار تصمیم گیری را در بر می‌گیرد. چنانکه در تمرکز کامل اختیار تصمیم گیری تنها برای عده‌ای مشخص باشد و این امر ممکن است به سرکوب کارآفرینی منتج گردد. درمقابل، عدم تمرکز سبب میگردد کارکنان ابتکار عمل داشته و ایده‌های کارآفرینانه ای ارائه دهند.

• • گرایش به داشتن دید بلند مدت در مقابل دید کوتاه مدت: دید بلند مدت اشاره به تمایل موجود در یک کسب و کار برای فعالیت‌های بلند مدت خلق ارزش که احتمال موفقیت کمی دارند اما برای خلق کسب و کار جدید و تولید درآمد مهم می‌باشند، دارد. در مقابل برخی کسب و کارها گرایش کوتاه مدت داشته و از پروژه‌هایی که بطور بالقوه امکان ایجاد بازده آنی دارند حمایت می‌کنند(صص۹۲-۹۱).

همچنین مطالعۀ منزل^[۱۰۱](۲۰۰۸)، به طور خلاصه ابعاد فرهنگ سازمان که با کارآفرینی سازمانی در ارتباط می‌باشند نشان داده است. این ابعاد شامل:

• • فاصله قدرت^[۱۰۲]:فرهنگ‌های مبتنی بر فاصله قدرت کم افراد رهبری مردم سالارانه، استراتژی‌های مبتنی بر همکاری و تلاش در جهت اجماع را ترجیح می‌دهند. اختیار به طور مساوی توزیع گشته و قدرت حقیقی بوده و از پست و مقام ناشی نمی‌شود. در عوض در فرهنگ‌هایی که فاصله قدرت در آن‌ها بالاست، توزیع نامساوی قدرت امری پذیرفته شده و مورد انتظار می‌باشد. در این نوع فرهنگ بر سلسله مراتب سازمانی تاکید گشته، تصمیم گیری متمرکز و رهبری مبتنی بر قدرت و اطاعت از مافوق ترجیح داده می‌شود. فرهنگ کارآفرینی سازمانی مبتنی بر سلسله مراتب مسطح سازمانی، ساختارهای قدرت غیر متمرکز و ارزش‌های مساوات طلبی برای تشویق ارتباطات و تعاملات در تمام جهات می‌باشد و افراد را به درگیر شدن در کارآفرینی سازمانی ترغیب می‌کند.

• • اجتناب از عدم اطمینان^[۱۰۳]: در فرهنگ اجتناب از ریسک، افراد دغدغۀ امنیت دارند، قوانین ثابت را ترجیح می‌دهند، رسمی سازی و برنامه ریزی فعالیت‌ها به منظور کاهش ریسک ادراک شده انجام می‌گیرد. اما در فرهنگی سازمانی که پذیرای عدم اطمینان می‌باشد، افراد انعطاف پذیرتر بوده، قوانین سست و تصمیم گیری‌ها عمل گرایانه و موقعیتی می‌باشند. فرهنگ سازمانی که اجتناب از ریسک کمتر باشد، کارآفرینی سازمانی بهتر رواج می‌یابد.

• • فردگرایی و جمع گرایی^[۱۰۴]: در فرهنگ فردگرایانه، وابستگی‌های میان افراد سست بوده و اتکا به خود، استقلال، خودمختاری و رهبری مورد احترام و ارزشمند است. در مقابل، خصوصیت فرهنگ‌های سازمانی جمع گرا عبارتست از چارچوب‌های اجتماعی مستحکم که در آن افراد بین گروه خود و سایر گروه‌ها تمایز قایل می‌شوند.

• • فرهنگ مردانه در مقابل فرهنگ زنانه^[۱۰۵]: در فرهنگ سازمانی مردانه بر موفقیت تاکید شده، کار در درجه اول اهمیت می‌باشد، هدف گرایی رایج است و جاه طلبی و تمایل به برتری در افراد وجود دارد. برخلاف آن در فرهنگ زنانه، کیفیت زندگی و جو لذت بخش و موزون اهمیت دارد. کار در درجه دوم اهمیت قرار داشته و بر وابستگی متقابل و مراقبت از دیگران تاکید می‌شود.

• • دید بلند مدت در مقابل دید کوتاه مدت^[۱۰۶]: فرهنگ سازمانی مبتنی بر بلندمدت،تاکید بر پویایی، ذهنیت آینده گرا مانند استقبال از چیزهای تازه و پایداری و سخت کوشی دارد. در مقابل فرهنگ مبتنی بر کوتاه مدت به دنبال محیط ایستا به همراه تمرکز بر گذشته و حال می‌باشد و درون مرزهای سنت و مشاهیر و پذیرفته شده‌ها سیر می‌کند.

گرایش سیستم باز یا بسته^[۱۰۷]:سیستم باز سازمانی، تاکید بر موضوعاتی از قبیل همکاری، شبکه سازی، جستجو و تسهیم دانش از مرزهای سازمان دارد. در مقابل سیستم بسته بر منابع و قابلیت‌های داخلی متکی بوده و تبادلات با گروه‌های خارجی به حداقل رسیده و یا حتی قطع می‌شود (شوقی و نظری،۱۳۹۱،صص۱۰۲-۱۰۳).
۲-۳. پیشینه پژوهش
در این بخش پیشینه پژوهشهای ایرانی و خارجی موجود در زمینه کارآفرینی سازمانی و فرهنگ سازمانی به ترتیب سال بررسی شده است.
۲-۳-۱. پیشینه خارجی
مورنو و همکاران^[۱۰۸] (۲۰۱۱)، در پژوهشی تحت عنوان “فعالیت سرمایه انسانی و فرهنگ کارآفرینی در نوآوری"، دریافتند که فرهنگ کارآفرینانه به عنوان متغیر تعدیل کننده ای عمل میکند که بر خلاقیت و نوآوری کارکنان اثر میگذارد.
آلوارز و همکاران (۲۰۱۱)، در پژوهشی تحت عنوان “شرایط محیطی و فعالیت کارآفرینانه"، دریافتند که هم عوامل رسمی (حق مالکیت فکری) و هم عوامل غیر رسمی (هنجارهای فرهنگی و اجتماعی، درک فرصت های راه اندازی کسب و کار و تصور اجتماعی کارآفرینان) بر کارآفرینی اثر می گذارند اما متغیر های غیر رسمی تعیین کننده تر هستند.
التینای و ونگ^[۱۰۹] (۲۰۱۱)، به بررسی اثرات ویژگی های فرهنگی ـ اجتماعی بر کارآفرینی سازمانی در شرکتهای کوچک پرداخته و نتیجه گرفتند که ویژگی های فرهنگی ـ اجتماعی از قبیل آموزش و تجربه بر بهبود وضعیت کارآفرینی سازمانی اثر مثبتی دارند.
ناجرو والنسیا و همکاران (۲۰۱۱)، در پژوهشی تحت عنوان نوآوری یا تقلید؟ نقشی از فرهنگ سازمانی، به این نتیجه رسیدند که فرهنگ سازمانی به طور واضح استراتژی نوآوری را تعیین می‌کند.

۲-۴) آمار استنباطی ۹۳
۱-۲-۴) آزمون نرمال بودن متغیرهای پژوهش ۹۴
۲-۲-۴) ضریب همبستگی بین متغیرهای پژوهش ۹۴
۳-۲-۴) ارزیابی بخش اندازه ­گیری مدل ارزیابی بخش اندازه ­گیری مدل ۹۵
۱-۳-۲-۴) تحلیل عاملی تاییدی عوامل موثر بر EHRM 96
۲-۳-۲-۴) تحلیل عاملی تاییدی شاخص­ های موفقیت EHRM 98
۴-۲-۴) مدل­سازی معادلات ساختاری ۹۹
۵-۲-۴) فرضیه ­های تحقیق(فرضیه ­های ۱-۴) ۱۰۰
۶-۲-۴) آزمون فریدمن (فرضیه ۵ ) ۱۰۴
۱-۶-۲-۴) آزمون فریدمن برای عوامل فناورانه ۱۰۶

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۲-۶-۲-۴) آزمون فریدمن برای عوامل سازمانی ۱۰۷
۳-۶-۲-۴) آزمون فریدمن برای عوامل رفتاری ۱۰۸
۴-۶-۲-۴) آزمون فریدمن برای عوامل محیطی ۱۰۹
۳-۴) خلاصه فصل ۱۰۹
فصل پنجم ) نتیجه گیری و پیشنهادات ۱۱۰
مقدمه ۱۱۱
۱-۵) مرور کلی تحقیق و نتایج ان ۱۱۱
۲-۵) تایید مدل تحقیق ۱۱۲
۱-۲-۵) مدل مبتنی بر یافته های تحقیق ۱۱۲
۲-۲-۵) مقایسه مدل مفهومی تحقیق با مدل مبتنی بر یافته های تحقیق ۱۱۴
۳-۵) بررسی نتایج تحقیق با توجه به مبانی نظری تحقیق ۱۱۵
۱-۳-۵) بررسی نتایج تحقیق با توجه به ادبیات تحقیق ۱۱۵
۲-۳-۵) بررسی نتایج تحقیق با توجه به پیشینه تحقیق ۱۱۶
۴-۵) پیشنهادهای مبتنی بر نتایج پژوهش ۱۱۸
۵-۵) محدودیت های تحقیق ۱۲۲
۶-۵) پیشنهادهایی برای پژوهشگران آتی ۱۲۲
منابع و مآخذ I
منابع فارسی ii
منابع لاتین iii
پیوست ها x
فهرست شکل­ها
شکل ۱-۱) مدل مفهومی تحقیق ۷
شکل ۱-۲) دلایل نیاز مدیریت منابع انسانی به استفاده از فناوری اطلاعات ۱۸
شکل ۲-۲) نیروهای شش گانه موثر برای ارزیابی کردن واحد مدیریت منابع انسانی مجازی ۲۶
شکل ۳-۲) زنجیره ارزش مدیریت منابع انسانی الکترونیک ۲۸
شکل ۴-۲) مدل مفهومی هم افزایی الکترونیک ۴۱
شکل ۵-۲) اجزاء مدیریت منابع انسانی الکترونیک ۴۲
شکل ۶-۲) مدل مدیریت منابع انسانی الکترونیک ۴۳
شکل ۷-۲) مدیریت منابع انسانی الکترونیک اطلاعاتی ۴۷
شکل ۸-۲) مدیریت منابع انسانی الکترونیک ارتباطی ۴۸
شکل ۹-۲) مدیریت منابع انسانی الکترونیک تحول آفرین ۴۹
شکل ۱۰-۲) ابعاد کارت امتیازی متوازن ۶۴
شکل ۱۱-۲) مدل مفهومی تحقیق ۶۹
شکل ۱-۴) مدل تحلیل عاملی تاییدی عوامل موثر بر EHRM (تخمین استاندارد) ۹۶
شکل ۲-۴) مدل تحلیل عاملی تاییدی عوامل موثر بر EHRM (معناداری ضرایب) ۹۷
شکل ۳-۴) مدل تحلیل عاملی تاییدی شاخص­ های موفقیت EHRM (تخمین استاندارد) ۹۸
شکل ۴-۴) مدل تحلیل عاملی تاییدی شاخص­ های موفقیت EHRM (معناداری ضرایب) ۹۸
شکل ۵-۴) مدل­سازی معادلات ساختاری مدل مفهومی تحقیق (تخمین استاندارد) ۹۹
شکل ۶-۴) مدل­سازی معادلات ساختاری مدل مفهومی تحقیق (معنادلری ضرایب) ۱۰۰

۰ ≠ R :H₁
فرضیه ۸ پژوهش: ایجاد و گسترش واحد های کوچک و متوسط تولیدی دانش محور پارک های علمی و فناوری با کارآفرینی فارغ التحصیلان کشاورزی رابطه دارد.
مدل ریاضی:
R=0:H₀
۰ ≠ R :H₁
فرضیه ۹ پژوهش: تحقیقات توسعه ای و کاربردی پارک های علمی و فناوری با کارآفرینی فارغ التحصیلان کشاورزی رابطه دارد.
مدل ریاضی:
R=0:H₀
۰ ≠ R :H₁
فرضیه ۱۰ پژوهش: تولید و توسعه محصولات و فرایند های فناوری قابل عرضه در بازار پارک های علمی و فناوری با کارآفرینی فارغ التحصیلان کشاورزی رابطه دارد.
مدل ریاضی:
R=0:H₀
۰ ≠ R :H₁
فرضیه ۱۱ پژوهش: ایجاد ارتباط بین دانشگاه، صنعت، دولت و جامعه پارک های علمی و فناوری با کارآفرینی فارغ التحصیلان کشاورزی رابطه دارد.
مدل ریاضی:
R=0:H₀
۰ ≠ R :H₁
فرضیه ۱۲ پژوهش: مشارکت در پروژه یابی و بازاریابی پارک های علمی و فناوری با کارآفرینی فارغ التحصیلان کشاورزی رابطه دارد.
مدل ریاضی:
R=0:H₀
۰ ≠ R :H₁
فرضیه ۱۳ پژوهش: هم افزایی شبکه ای و افزایش توان رقابت پارک های علمی و فناوری با کارآفرینی فارغ التحصیلان کشاورزی رابطه دارد.
مدل ریاضی:
R=0:H₀
۰ ≠ R :H₁
روش تجزیه و تحلیل داده ها
در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش آمار توصیفی و آمار استنباطی از طریق برنامه نرم افزاری SPSS 19 استفاده شد.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

الف) آمار توصیفی: در این روش، برای توصیف ویژگی های جمعیت شناختی آزمودنی ها و متغیرهای پژوهش از شاخص های آمار توصیفی همچون فراوانی، درصد فراوانی، نمودار ستونی، شاخص های گرایش به مرکز(میانگین) و شاخص های پراکندگی(انحراف معیار) استفاده شد.
ب) آمار استنباطی: در این روش جهت آزمون فرضیه ها و همچنین جهت تعمیم اطلاعات حاصل از نمونه به جامعه آماری از ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیونی استفاده شد.
فصل چهارم:
تجزیه و تحلیل داده ها
مقدّمه
داده‌های جمع‌ آوری شده اعداد و ارقامی بدون معنی می‌باشند که از آمار برای معنا‌دار کردن آنها به منظور تحقق اهداف پژوهش ها، کمک گرفته می‌شود. از این رو، تجزیه و تحلیل اطلاعات به عنوان بخشی از فرایند روش پژوهش علمی یکی از پایه‌های اصلی هر مطالعه و پژوهش به شمار می‌رود که بوسیله آن کلیه فعالیت های پژوهشی تا رسیدن به یک نتیجه، کنترل و هدایت می‌شوند. بنابراین، تجزیه و تحلیل داده ها جهت بررسی صحّت و سقم فرضیه های پژوهش و تعمیم اطّلاعات حاصل از نمونه به جامعه آماری از اهمّیّت خاصّی برخوردار است. در این پژوهش با بهره گرفتن از نرم افزار SPSS 19 و به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات، داده های به دست آمده به دو طریق مورد ارزیابی قرار گرفت:
آمار توصیفی: در این بخش ویژگی های جمعیت شناختی از قبیل جنسیت، سطح تحصیلات و سن، در قالب جداول فراوانی تلخیص شد.
آمار استنباطی: به منظور تعمیم اطّلاعات حاصل از نمونه به جامعه آماری و همچنین آزمون فرضیه های پژوهش از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد.
بخش اوّل) آمار توصیفی
- جنسیت آزمودنی ها:
یافته های پژوهش نشان می دهند، ۸۹ درصد آنها مرد و ۱۱ درصد دیگر زن می باشند، بنابراین جنسیت اکثریت آزمودنی های مورد مطالعه در این پژوهش مرد(۱۷۵ نفر معادل ۸۹ درصد) می باشد.
جدول ۴-۱: جدول توزیع فراوانی جنسیت پاسخگویان

(۳/۳۳)

۲۰
(۶/۴۲)

۲۷
(۴/۵۷)

۳۴/۰

نمودار۴-۷: درصد فراوانی فلبیت در مکانهای مختلف در ۲۴ساعت بعد از جای گذاری کاتتربه تفکیک گروه ها

نمودار۴-۸: درصد فراوانی فلبیت در مکانهای مختلف در ۴۸ساعت بعد از جای گذاری کاتتر به تفکیک گروه ها

نمودار۴-۹: درصد فراوانی فلبیت در مکانهای مختلف در ۷۲ساعت بعد از جای گذاری کاتتر به تفکیک گروه ها
فصل پنجم

بحث، نتیجه‌گیری و
پیشنهادها

در این فصل یافته­های به دست آمده مورد بحث و بررسی قرارمی­گیرد و با نتایج سایر مطالعات مقایسه خواهند شد. سپس نتیجه گیری نهایی، کاربرد در پرستاری و پیشنهادات برای پژوهش­های بعدی ارائه خواهد شد.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۵-۱٫ تاثیر مداخله بر فلبیت
به دلیل اهمیت تزریقات وریدی و عوارض ناشی از آن، این امر از سال های پیش مورد بحث و بررسی بوده است و از جنبه های گوناگونی در مراکز مختلف مورد پژوهش قرار گرفته است.مطالعات انجام شده اختصاصی،در زمینه استفاده از داروهای موضعی در پیشگیری از فلبیت ناشی از کاتترهای وریدی محدود می باشد و مطالعات انجام شده در زمینه فلبیت بیشتر به بررسی روش هایی از قبیل استفاده از پانسمان های مختلف و یا روش های مختلف ضدعفونی پوست پرداخته اند. در زمینه استفاده از داروهای موضعی، از پماد نیتروگلیسیرین در چندین پژوهش در داخل و خارج از کشور استفاده شده است، اما از پماد کلوبتازول تنها در چند پژوهش با نمونه حیوانی در خارج از کشور استفاده شده است و در داخل کشور پژوهشی که، از این دارو استفاده کرده باشد، یافت نشد. در این راستا این پژوهش با هدف مقایسه تاثیر پماد کلوبتازول با پماد نیتروگلیسیرین بر پیشگیری از فلبیت سطحی ناشی از آنژیوکت انجام شد.
با بررسی میزان کلی فلبیت بروز کرده، نتایج نشان داد که در هر سه گروه (مداخله و کنترل) با توجه به سیر صعودی پیشرفت های انجام شده و تغییراتی که در سیستم بهداشت و درمان کشور انجام شده است، این میزان در گروه کنترل نسبت به نتایج در پژوهش دستجردی۷/۷۶%[۲۳] کاهش نزولی داشته و نسبت به نتایج مطالعه اصلانی ۱/۳۶%[۲۴]بیشتر می باشد. اما در دو گروه مداخله کاهش نزولی داشته است. البته این میزان با میزان شیوع قابل قبول فلبیت بیان شده توسط انجمن پرستاری امریکا که ۵% یا کمتر می باشد[۲۰]، فاصله زیادی دارد. البته مالاچ (۲۰۰۶) می نویسد شیوع فلبیت گزارش شده کاتتر های محیطی بطور وسیعی متفاوت است زیرا تعریف فلبیت، انتخاب بیمار، طول مدت پیگیری ورید و تکنیک تزریق متفاوت است[۸۲].
در ارتباط با فراوانی فلبیت بروز کرده در بیماران بدون توجه به درجه فلبیت در زمان های مختلف، نتایج نشان داد که به لحاظ آماری فراوانی فلبیت بروز کرده در گروه های مداخله در ۲۴ ساعت اول بعد از کانولاسیون نسبت به گروه کنترل معنی دار نبود. فراوانی فلبیت بروز کرده در ۲۴ ساعت اول در گروه کلوبتازول برابر با گروه کنترل بوده که احتمالا به دلیل طولانی اثر بودن پماد کلوبتازول می باشد.در ادامه با مقایسه فراوانی فلبیت بروز کرده در گروه های مداخله در ۴۸ و ۷۲ ساعت اول بعد از کانولاسیون نسبت به گروه کنترل مشاهده شد که به لحاظ آماری بین دو گروه مداخله با گروه کنترل تفاوت معنی داری وجود دارد.درمطالعه ۲۰۰۳ تحت عنوان مقایسه تاثیر پماد نیتروگلیسیرین و ژل ضد التهاب بر فلبیت میزان بروز در اثر مصرف پماد نیتروگلیسرین ۸/۳۰ درصد گزارش داد [۶۶]. در حالی که در پژوهش حاضر میزان فلیبت بروز کرده در گروه پماد کلوبتازول ۴۳/۲۶درصد و در گروه پماد نیتروگلیسیرین ۵۶/۲۰ درصد نشان داده شدکه علت این کاهش احتمالا در ارتباط با کانولاسیون انجام شده توسط یک پژوهشگر و استفاده از گاز استریل جهت پانسمان و خوب فیکس کردن کاتتر باشد.
در ارتباط با توزیع فراوانی شدت فلبیت در گروه های مورد مطالعه به تفکیک مدت زمان سپری شده از کانولاسیون، نتایج نشان داد که به لحاظ آماری شدت فلبیت بروز کرده در گروه های مداخله در ۲۴ و ۴۸ ساعت اول بعد از کانولاسیون نسبت به گروه کنترل معنی دار نبود. اما در ادامه با مقایسه شدت فلبیت بروز کرده در گروه های مداخله در ۷۲ ساعت اول بعد از کانولاسیون نسبت به گروه کنترل مشاهده شد که به لحاظ آماری بین دو گروه مداخله با گروه کنترل تفاوت معنی داری وجود دارد، بدین معنی که فلبیت درجه دو و سه در گروه کنترل در ۷۲ ساعت اول بعد از کانولاسیون بیشتر از دو گروه مداخله بود. در گروه های مداخله نیز شدت فلبیت در گروه پماد نیتروگلیسیرین از گروه پماد کلوبتازول کمتر بود. از نظر شدت فلبیت درجه یک بین دو گروه آزمون و شاهد بیشترین میزان فلبیت بروز کرده از این نوع در دو گروه پماد کلوبتازول وکنترل مشاهده شد ولی آزمون آماری کای دو بین سه گروه از ۲۴ ساعت اول تا ۷۲ ساعت اول بعد از جایگذاری کاتتر اختلاف معناداری نشان نداد.
در ارتباط با بروز فلبیت درجه دو بین دو گروه آزمون و کنترل بیشترین درصد بروز فلبیت با درجه دو در گروه کنترل مشاهده شد و آزمون آماری کای دو ارتباط معناداری را از ۲۴ ساعت تا ۷۲ ساعت بعد از اول پس از جایگذاری کاتتر وریدی بین سه گروه نشان داد که این می تواند ناشی از تاثیر پماد نیتروگلیسیرین و پماد کلوبتازول در دو گروه آزمون باشد. این نتیجه یافته های صالح مقدم و همکاران در سال ۱۳۸۸ در ارتباط با بروز بیشترین میزان فلبیت درجه دو از ۲۴ ساعت تا ۷۲ ساعت اول را تایید کرد[۷۷]. در ارتباط فلبیت درجه سه هر چند از ۲۴ ساعت تا ۷۲ ساعت اول بیشترین میزان بروز در گروه کنترل مشاهده شد ولی از نظر آماری اختلاف معناداری وجود نداشت. در دو گروه آزمون نیز بروز فلبیت با هر درجه ای در گروه پماد نیتروگلیسرین کمتر از گروه پماد کلوبتازول بود.
براساس نتایج بدست آمده از پژوهش و مقایسه آن با فرضیات پژوهش، فرضیه پژوهش تایید شد. فرضیه پژوهش بیان می کند که تاثیر پماد کلوبتازول و پماد نیتروگلیسیرین با روش معمول بر بروز فلبیت ناشی از آنژیوکت متفاوت است. همانطور که نتایج نشان داد استفاده از داروهای کلوبتازول و نیتروگلیسیرین نسبت به روش معمول که در گروه کنترل از آن استفاده شد، میزان بروز و شدت فلبیت را کاهش داد. در ادامه با مقایسه تاثیر دو مداخله با یکدیگر مشخص شد که تاثیر داروی پماد نیتروگلیسیرین بیشتر از پماد کلوبتازول بوده است.
در راستای مطالعه حاضر، آوازه و همکاران در سال ۱۳۸۳ پژوهشی را با هدف بررسی تاثیر نیتروگلیسیرین موضعی بر بروز و شدت فلبیت ناشی از کاتتر وریدی انجام دادند، در این پژوهش فلبیت در زمان های ۲۴، ۳۶، ۴۸، ۶۰ و ۷۲ بعد از جایگذاری کاتتر بررسی شد و نتایج پژوهش نشان داد که بین فراوانی (p=0/001) و شدت بروز فلبیت (p=0/005) در گروه مورد و شاهد اختلاف معناداری وجود دارد. همچنین نتایج حاکی از افزایش طول عمر کاتتر در گروه مورد نسبت به گروه شاهد بود(p=0/01) ، در انتهای این پژوهش استفاده از پماد نیتروگلیسیرین در مواردی که نیاز به کاتتر گذاری بیش از ۴۸ ساعت وجود دارد پیشنهاد شد[۷۵]. در پژوهش دیگری که صالح مقدم و همکاران (۱۳۸۷) انجام دادند به این نتیجه رسیدند که شدت بروز فلبیت در گروه آزمون(پماد نیتروگلیسیرین) کمتر از گروه کنترل بود (P<0/001) و از طرفی فلبیت درجه دو در گروه کنترل به طور معنی داری بیشتر از گروه آزمون بود(P<0/05)لذا آنان پیشنهاد نمودند در مواردی که نیاز به کتترگذاری بیش از ۴۸ ساعت وجود دارد از پماد نیتروگلیسیرین استفاده شود که نتیجه آن با مطالعه حاضرکه نشان داد فلبیت درجه دو در گروه کنترل نسبت به دو گروه مداخله بیشتر می باشد کاملا مشابهت دارد [۷۷]. همچنین در پژوهشی که تجون و همکاران درسال ٢٠٠٠ با هدف بررسی تاثیر پماد نیتروگلیسیرین موضعی در پیشگیری از فلبیت انجام شد، نتایج نشان داد که استفاده از پماد نیتروگلیسیرین موضعی در مواردی که نیاز به برقراری راه وریدی به میزان بیش از ۵٠ ساعت باشد موثر بوده و به عنوان یک روش انتخابی پیشنهادگردید[۷۸]. نتایج این مطالعات با نتایج مطالعه حاضر مطابقت دارد.
در ارتباط با پماد کلوبتازول و تاثیر آن بر پیشگیری از فلبیت ناشی از جایگذاری کاتتر در نمونه انسانی پژوهشی انجام نشده است و تنها در مواردی در نمونه حیوانی بررسی به عمل آمده است، در این راستا در پژوهش دویرو همکاران (۲۰۰۹) تاثیر پیشگیری کننده و درمانی پماد کلوبتازول در فلبیت سطحی ناشی از تزریق داروDP-b99 که به عنوان داروی محافظت کننده نورونی بعد از سکته مغزی حاد استفاده می شود، بررسی شد. در نتیجه تزریق این دارو فلبیت در محل تزریق ایجاد می شود. فلبیت در ساعات ۱، ۳، ۵، ۲۴، ۳۲، ۴۸، ۵۶ و ۷۲ ساعت بعد از تزریق دارو فوق در ورید لترال گوش اندازه گیری شد. بیشترین میزان فلبیت در ۲۴ ساعت اول بعد از کاتتر گذاری بود. کلوبتازول علائم فلبیت را در کل طول درمان کاهش داد و همچنین باعث کوتاه شدن دوره فلبیت شد. بیشترین میزان تاثیر کلوبتازول در ۲۴و ۴۸ ساعت بعد از استفاده از کلوبتازول بود. در پایان محقق بیان می کند که اگرچه یک مطالعه حیوانی نمی تواند پایه ای برای مطالعات انسانی باشد ولی این مطالعه تاثیر مثبت کلوبتازول را بر فلبیت در نمونه انسانی تضمین می کند و اگر استفاده از کورتون های موضعی در انسان ثابت شود می تواند جایگزین دارو هپارین و سایر ضد التهاب های غیر استروئیدی شود در مطالعه حاضر نیز پماد کلوبتازول میزان بروز فلبیت و شدت فلبیت را در کل طول درمان نسبت به گروه کنترل کاهش داد که نتیجه آن در راستای نتایج مطالعه دویر و همکاران بود[۵۹]. کهنو و همکاران(۲۰۰۹) پژوهشی تحت عنوان تاثیر کورتیکواستروئید ها بر فلبیت ایجاد شده در اثر تزریق داروهای شیمی درمانی در خرگوش، انجام دادند. در این پژوهش تاثیر پیشگیری کننده دگزامتازون وریدی بر فلبیت ناشی از داروی شیمی درمانی بررسی شد. نتایج هیستوپاتولوژی نشان داد که تزریق دگزامتازون به طور معناداری نسبت به گروه کنترل، فلبیت ناشی از دارو را کاهش داده است[۶۰]. مطالعات انجام شده بر روی داروی کلوبتازول با مطالعه حال حاضر همسو بود.
در انتها با بررسی توزیع فراوانی فلبیت در بیماران گروه های مداخله( کلوبتازول و نیتروگلیسیرین) در زمان های مختلف بعد از کانولاسیون به تفکیک سن و محل کانولاسیون، نتایج نشان داد که از لحاظ آماری بین فراوانی فلبیت با سن و محل کانولاسیون بیماران تفاوت معنی داری وجود ندارد. هر چند نتایج نشان داد که میزان بروز فلبیت با افزایش سن بیشتر شده است اما این اختلاف معنی دار نبود البته قابل ذکر می باشد که در این پژوهش بیشتر نمونه ها درفاصله سنی بین ۲۰ تا ۳۹ سال قرار داشتند که شاید از دلایل معنی دار نبودن مطالعه باشد. اصلانی (۱۳۷۷) در تحقیق خود که با هدف تعیین شیوع فلبیت ناشی از کاتتر های محیط انجام داد بین پیدایش فلبیت و سن به ارتباط معناداری دست پیدا نکرد[۲۴]. که نتایج آن با مطالعه حاضر مشابهت دارد. اما برخی از محققان معتقدند که سن می تواند در بروز فلبیت موثر باشد[۲۰].در مطالعه حاضر نتایج حاصله بین بروز فلبیت و محل کانولاسیون بیشترین میزان بروز فلبیت در پشت دست و سپس مچ دست بود اما از نظر آماری تفاوت معناداری دیده نشد.که این نتایج مشابه نتیجه حاصله از تحقیق آوازه و همکاران می باشد[۷۵].
با توجه به نتایج مطالعه حاضر مشخص شد که مهمترین عامل در بروز فلبیت زمان می باشد و با گذشت زمان بروز فلبیت افزایش می یابد. این نتیجه یافته های تحقیق رحمانی وهمکاران[۸۴] و قدمی در سال ۱۳۷۹[۲۵] و تحقیق کارداک و همکاران در سال (۲۰۰۰) [۳۶]را مبنی بر افزایش میزان بروز فلبیت با افزایش ساعات جایگذاری کاتتر را تایید کرد. در حالی که در مطالعه حاضر در دو گروه آزمون که پماد نیتروگلیسیرین و پماد کلوبتازول بکار رفته بود بطور کلی از تعداد موارد فلبیت در دو گروه آزمون نسبت به گروه کنترل با گذشت زمان کاسته شده بود که این می تواند به دلیل تاثیر پماد کلوبتازول و پماد نیتروگلیسیرین باشد. در این پژوهش مشخص شد که تاثیر استفاده از دارو بر فلبیت بعد از گذشت ۴۸ ساعت به طور معنی داری مشخص می شود و با توجه به این موضوع که تعویض آنژیوکت در بیماران را هر ۷۲ ساعت یکبار کرده اند. لذا استفاده از دارو در پیشگیری از فلبیت می تواند ساعت تعویض آنژیوکت را به تاخیر بیندازد[۸].
تعویض زودرس و مکررآنژیوکت ها علاوه بر هزینه های سنگینی که بر بیمار و جامعه تحمیل میکند باعث صدمه جسمی و روحی بیشتر بیمار شده و او را برای اخذ عفونتهای بیمارستانی مستعدترمی سازد. همینطور باعث اتلاف وقت پرستاران می گردد. چنانکه۸۱%پرستاران بیش از۷۵% وقت خود را صرف درمان وریدی می کنند، بعلاوه فلبیت خود منبع بالقوه خطرناکی برای ایجاد عفونتهای سیستمیک است و با حضورفلبیت شانس بروز این عفونتها را ۱۸برابر افزایش می یابد[۸۱].
کاواجا^۱ در سال ۱۹۹۱ در مطالعه ای تحت عنوان دوام تزریقات وریدی محیطی ضربه ای را که در محل انفوزیون وارد می آید عامل مهم در موفقیت آمیز نبودن تزریق وریدی دانسته و عنوان می کند که مهارت شخص وارد کننده کاتتر خیلی مهم است. در این مطالعه تمام مراحل فرایند رگ گیری توسط یک پژوهشگر صورت گرفته است و از طرفی از جایگذاری کاتتر با قطر زیاد در داخل یک ورید کوچک که باعث التهاب لایه داخلی ورید می شود خودداری کرده و پژوهشگر در موقع انتخاب رگ، رگ های محیطی که متناسب با آنژیوکت صورتی بودند را انتخاب نمود. فلبیت ناشی از تزریق سبب انقباض رگ در محل تزریق شده که خود می تواند سبب تحریک آندوتلیوم بوسیله کاتتر شود . شدت این انقباض وریدی در شدت فلبیت دخالت دارد .
۱٫Kawaja
بنابراین می توان با متسع نگه داشتن رگ و حفظ آن توسط پماد نیتروگلیسیرین همچنین استفاده از پماد ضد التهاب کلوبتازول و قوع آن را کاهش داد[۳۳].در تحقیقی که مالاچ و همکاران طی ۸ سال اجرا کردند نشان دادند که با بهره گرفتن از مراقبت های پرستاری در نگهداری کاتتر ها در طی ۷۲ ساعت , میزان این علائم را از ۶/۱۲ به ۶/۲ درصد کاهش دادند[۸۲].
در تحقیق وود و همکاران که با هدف امتحان دو روش ایمن کاتتریزاسیون صورت گرفت نشان داد گروهی که از پانسمان استفاده کرده اند، یک کاهش ۴۵ درصدی را در عوارض کاتتریزاسیون نظیر عفونت و فلبیت نسبت به گروه نوار چسب خالی نشان داد [۳۸]. در مطالعه ما نیز علاوه بر استفاده از پماد نیتروگلیسیرین و پماد کلوبتازول از گاز استریل جهت پانسمان در دو گروه مداخله استفاده شد که احتمالا کمک شایانی در کاهش بروز فلبیت در دو گروه مداخله نسبت به گروه کنترل کرده باشد.
۵-۲٫کاربرد نتایج در حرفه پرستاری:
کاربرد در بالین :
با توجه به نتیجه پژوهش مبنی بر تاثیر مثبت استفاده از پماد کلوبتازول و پماد نیتروگلیسیرین بر پیشگیری از فلبیت ناشی از آنژیوکت توصیه می شود که، از داروهای کلوبتازول و نیتروگلیسیرین جهت پیشگیری از بروز فلبیت در بیمارانی که نیاز به استفاده طولانی مدت از آنژیوکت دارند، استفاده شود.
کاربرد در آموزش:
با توجه به اینکه ایجاد راه وریدی را می توان جزء اولین اقدامات در مواجه با اکثر بیماران بیان نمود و با توجه به نتایج این پژوهش توصیه می شود، در کلاس های درس رشته پرستاری و سایر رشته های مرتبط با درمان، در ارتباط با عوارض ناشی از برقراری راه وریدی بحث بیشتری بر قرار شود، تا با ورود دانشجویان به عرصه درمان، با انجام اقدامات اندک و کم هزینه بتوانند تا حد امکان از وقوع این عوارض پیشگیری کنند.
۵-۳٫پیشنهادات برای تحقیقات آینده:
در راستای نتایج به دست آمده پژوهش مبنی بر تاثیر مثبت استفاده از داروهای کلوبتازول و نیتروگلیسیرین بر پیشگیری از فلبیت ناشی از آنژیوکت، پیشنهاد می­ شود که در پژوهش­های آینده موارد زیر مورد بررسی قرار گیرد:

• این پژوهش در حجم نمونه بیشتر، با بهره گرفتن از هر دو جنس ودر سایر بخش های بیمارستانتکرار شود.

• با توجه به طوالانی اثر بودن کلوبتازول پیشنهاد میگردد برای مثال از ۳۶ ساعت بعد اثر آن سنجیده شود یا در بخش مراقبتهای وِیژه که بیماران به مدت طوالانی تر بستری هستند انجام شود.

• بررسی تاثیر داروهای پیشگیری کننده از فلبیت در بیمارانی که داروهای مسبب فلبیت دریافت می کنند.

• مقایسه تاثیر داروهای پیشگیری کننده از فلبیت با سایر روش های پیشگیری از فلبیت .

فهرست منابع

مقبره محمدبن امام جعفر صادق. در جلو و سمت راس آن مقبره بایزید بسطامی است
ناصرخسرو اولین کسی است که سفرنامه حج نوشته است. دومین نفری که چنین کرده است ابن جبیر از قرناطه اسپانیاست که ١٣۵ سال پس از وی به حج رفته و سومین نفر ابن بطوطه مراکشی است که ٢٧۶ سال پس از ناصرخسرو سفرنامه حج نوشته است. جالب است بدانیم که مارکوپولوی مشهور ٢٢۴ سال پس از ناصرخسرو سفرنامه خود را نوشته و به هیچ وجه دقت ناصرخسرو را ندارد. پس از این سه تن، کسان بسیاری چه از کشورهای اسلامی و چه از اروپا، آمریکا، آسیا، و استرالیا به حج رفته و گزارش سفر خود را نوشته اند، اما نه تنها ناصرخسرو در این کار پیشرو بوده است، بلکه سفرنامه او از هر نظر بر تارک همه این کتاب‌ها می‌درخشد.
هرزویل
قلعه شمیران
ناصرخسرو در کتاب سفرنامه اطلاعات گران‌بهائی در مورد دنیای اسلامی نیمه اول قرن پنجم هجری می‌دهد، زیرا او از بزرگترین شهرهای آن زمان و مهمترین مراکز علمی و دینی آن زمان بازدید می‌کند. وی در سفرنامه در مورد فاصله شهرها، وضع شهرها، نوع لباس و خوراک مردم، واحد پول، وضعیت حکومت‌ها، مردم سرشناس و مشهور، ساختمانها، آداب و رسوم مردم، صنایع و کشاورزی، وضع آبیاری و باغ‌ها، نوع خرید و فروش و واحد پول شهرها، معتقدات دینی و سیاسی، عادات و رسوم اجتماعی مردم مناطق مختلف، حوادث و وقایع تاریخی، وضع امنیت و آبادی شهرها و راه ها، و جمعیت شهرها، اطلاعات گرانبهائی می‌دهد و همانند یک پژوهشگر امروزین اندازه می‌گیرد و عدد و رقم می‌دهد. انبوه اطلاعات، آمار و ارقام و اعدادی که در سفرنامه است اطلاعات گران‌بهائی در زمینه ادبیات، جامعه شناسی، زبان شناسی، جغرافیا، دانش عمومی، و تاریخ دوران او را در اختیار ما می‌گذارد. ناصرخسرو مشاهده‌گر دقیق و دانشمندی جدی است. همه چیز را اندازه می‌گیرد و توصیف می‌کند. زبان سفرنامه نیز زبان شیرینی است. در زمان ناصرخسرو زبان فارسی به تدریج می‌رفت که تحت تاثیر قواعد دستورزبان عربی قرار گیرد و پر از واژه های عربی شود. با این حال، ناصرخسرو تا آنجا که می‌تواند فارسی می‌نویسد و دستور زبان پارسی را به کار می‌گیرد و واژه های فارسی بی‌شماری را به کار می‌گیرد که زبان فارسی امروزین مدیون اوست.
قلعه وان
در قلعه آمد
قلعه میافارقین
سفرنامه نتیجه یادداشت‌های روزانه ناصرخسرو است.  وی به هنگام سفر آنچه را می‌دیده و می‌شنیده است، همانند یک گزارشگر امروزی، بر کاغذی می‌نوشته است و قصد عمده او ثبت وقایع و رویدادها و مشاهدات خود بوده است. ناصرخسرو به عنوان شخصی خردگرا و مشاهده‌گر دقیق بارها در متن کتاب وقتی از زبان دیگران چیزهای عجیب و غیر عقلانی را تکرار میکند که خود آنها را باور ندارد میگوید «العهده علی‌الراوی» (صفحه ٣٠ سفرنامه)، «و بعضی که شنیدم و نوشتم عهده آن بر من نیست» (صفحه ٩٣ سفرنامه )، و حتی در پایان کتاب می‌نویسد: «این سرگذشت آنچه دیده بودم به راستی شرح دادم. وبعضی که به روایتها شنیدم، اگر در آنجا خلافی باشد، خوانندگان از این ضعیف ندانند، و مواخذت و نکوهش نکنند» (صفحه ١٧۴ سفرنامه). این عالی‌ترین جنبه فکری یک فرد دانشورز را نشان می‌دهد. ناصرخسرو از شمار خردگرایانی چون ابوریحان، ابن سینا، و خیام است. بنابراین در جهانی که خرافات دینی، خزعبلات سبز فایل و یاوه‌های پست مدرنیسم جهان را فراگرفته است، بیش از بیش به دیدگاه‌ها، شیوه‌ها، ونگرشهای آنها نیازمندیم.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

مسجد جمعه آمد
حران
مسجد سرمین
این جانب تصمیم گرفتم که در سال ١٣٨٢ به مناسبت هزارمین زاد رود برای بزرگداشت این اندیشمند ایرانی مسیر سفر او را به حج رفته و گزارشی از این سفر بنویسم و ببینم جهان در این هزاره چه دگرگونی‌هائی پیداکرده است و مردمان چگونه زندگی می‌کنند. از آنچه ناصرخسرو دید چه چیزهائی بر جای مانده و چه چیزهائی از بین رفته، و چه چیزهای نوین دیگری به جای آنها آمده است. من بر این اعتقاد بودم که اگر آن پیل اندیشه چنین کرد، موران بیشه نیزباید به اندازه خرد خود دلیری کنند، از لانه خود سرکی بیرون بکشند و جهان را ببینند.
قلعه حلب
مقبره ابوالعلاء معریر معره النعمان
رفتن در مسیر ناصرخسرو به حج در ابتدا کاری بزرگ و دشوار می‌نمود. مسیری را که او طی کرد اکنون در قلمرو ده کشور قرار دارد که میان برخی از این کشورها جنگ در جریان بود، برخی با همسایگان خود در جنگ بودند، دو کشور افغانستان و عراق هم اکنون تحت سلطه نیروهای آمریکا هستند و فلسطین نیز در اشغال اسرائیل است. برای طی این مسیر می‌بایست از همه این کشورها روادید گرفت. بعضی از این کشورها اگر مهر ورودی کشور دیگر را روی گذرنامه می‌دیدند آن  مسافر را به کشور خود راه نمیدادند. زبان فارسی، ترکی، عربی و عبری زبان رسمی این کشورهاست. اما زبان انگلیسی زبان مشترک بین آنها است.  از همان ابتدا معلوم شد که در این مسیر شهرها و روستاهای بسیاری از بین رفته‌اند و در کنارشان و یا به جایشان شهرها و روستاهای دیگری ساخته شده‌اند. نام برخی شهرها و روستاها تغییر پیدا کرده و بسیاری از این مسیرها مستقیم تر و کوتاه‌تر شده بودند. به همه نقشه‌های قدیمی و جدید رجوع کردم و مسیر کلی سفر را مشخص کردم. پس از تهیه مدارک و گرفتن ابزاهای مختلف، مطالعه نقشه‌های متعدد راه‌ها و مسیرهای سفر، پیداکردن اطلاعات مربوط به آب و هوا و نوع لباس لازم در این کشورها، هزینه زندگی در این کشورها و مقدار لازم پول برای هر یک از این کشورها و تخمین تقریبی زمان لازم برای دیدن مکانها و شهرهائی که ناصرخسرو  از آنها دیدار کرده است، نوع الکتریسته، و شکل دو شاخه برقی در این کشورها، و کارهای دیگری که معمولا برای سفر به کشور دیگری لازم است، به ویژه سفر به کشورهائی که برای اولین بار انجام می‌شود،  آماده سفر شدم.
دولابهای شهر حماء
مشکلات سفر من با مشکلات سفر ناصرخسرو بسیار متفاوت بود. در زمان او ناامنی راه ها به علت وجود راهزنان بیشمار و تهیه آب و غذا مهمترین دغدغه یک مسافر بود. من این مشکلات را نداشتم، اما در عوض گرفتن روادید از کشورها ومزاحمت  ماموران امنیتی درون این کشورها مشکل بزرگ من بود. جهانی که من دیدم سریع‌تر حرکت می‌کرد. در زمان ناصرخسرو سفر حج پیاده و یا با اسب وشتر انجام می‌گرفت. چند سده بعد افراد ثروتمند می‌توانستند در کجاوه و هودج و تخت روان به حج بروند، اما هنوز سفر حج کاری بسیار مشکل، طاقت فرسا، و خطرناک بود. سپس کشتی‌های بخاری مسافرین را به حج می‌بردند. با ورود اتومبیل به سرزمین عربستان سرعت سفر بیشتر شد. کمی بعد سفر سرعت بیشتری گرفت زیرا هواپیمای جت مسافران را به حج می‌برد.

وضوخانه شهر حمص
بقایای آثار رومی در بیرون
قلعه جبیل در لبنان
عصر من همه امکانات مادی و رفاهی پیشین را بسیار بهترو بیشتر داشت و مسافرت سریع‌تر بود. مسیر ی را که ناصرخسرو در مدت  شش سال و هفت ماه و بیست و دو روز ماه پیاده و سواره طی کرد، در حالی که من با تاکسی، اتوبوس،  قطار و هواپیما در مدت ١١٧ روز رفتم. البته از درشکه، قایق،  شتر،  و موتور سیکلت برای مسیرهای کوتاه نیز استفاده کردم. اگر از زمان ناصرخسرو زنگوله شتران و آوای ساربانان سکوت صحرای حجاز را می‌شکست و فضولات چهارپایان ردپا و نشانه عبور کاروانیان بود، اکنون سرو صدای موتورهای جت و خودروهای مختلف و گازهای خفه کننده آنها، و زباله حاصل از مصرف بیش از حد جای آنها را گرفته بود. اگر زبان بین المللی در زمان او زبان عربی بود، و حتی تا قرن ها بعد صحبت کردن به زبان های اروپائی در عربستان خطرناک بود، در زمان من حتی در سرزمین عربستان زبان انگلیسی زبان بین المللی شده بود و زبان مشترک مسلمانان بود. در ابتدای ورود به جده قرآن، کتاب دعا، و مناسک حج به انگیسی و زبانهای دیگر، از جمله عربی، به زائران داده می‌شد. علایم راهنمایی در جاده‌ها و دستورها در خانه خدا به انگلیسی هم بود.  اگر در زمان او لباس و معماری و فرهنگ اسلامی در سرزمینهای مسیر او حاکم بود، اکنون همه فرهنگ های جهان تحت تاثیر فرهنگ غربی بود و بخش عظیمی از مسلمانان همانند غربیان لباس می‌پوشیدند، غذا می‌خورند، زندگی و حتی فکرمی‌کردند. نه تنها   بیشترمساجد و مکانهای عمومی مسلمان را غربیان می‌ساختند، بلکه معماری آنها متاثر از معماری غربی بود.
جهانی را که من دیدم همان جهانی نبود که ناصرخسرو دید. این جهان اکنون دگرگونی بسیار کرده بود و به یاری علم و تکنولوژی همه چیز سریع‌تر، بهتر و بیشتر شده بود. اگر او پس از حدود هفت سال بدون هیچ گونه تماس با خانواده اش به بلخ رسید، من هر لحظه می‌توانستم در جلوی رایانه بنشینم و از طریق اینترنت پیامهای کتبی برای خانواده‌ام بفرستم، و یا با تلفن با آنها گفتگو کنم. شاید بتوانم عصر خود را در مقایسه با همه کسانی که پیش از من به این سرزمین آمده بوده بودند عصر اطلاعات و ارتباطات بنامم زیرا رایانه، این ماشین همه کاره، اینترنت، این جام جهان نما، و تلفن همراه، این ابزار مصاحبت دائمی، ارسال اطلاعات و انجام ارتباط را ممکن کرده بود. با این سه ابزار انسانها و خبرها همیشه با هم پیوسته‌اند. می‌دانم که آیندگان شاهد فرآورده‌هائی بس شگفت‌ترخواهند بود که تخیل و ابداع بشر به ارمغان خواهد آورد. اما عصر من فرق دیگری نیز با عصر آنها داشت.  آمدن به حج آسان‌تر و ارزان‌تر شده و با آسایش بیشتری همراه بود و آن نیروی جسمانی و طاقت فرسا را نمی‌خواست. به همین جهت تعداد حاجیان از صدها نفر در زمان ناصرخسرو به میلیون‌ها رسیده بود. حج هم از این رو عمومی‌تر و مردمی‌تر شده بود. طیف‌های وسیعی از جمله مردان و کودکان و زنان، که بعضی نیز باردار بودند، به حج آمده بودند. اگر ناصرخسرو درعربستان از شیر شترنوشیدن و سوسمار خوردن شکایت داشت و مجبور بود گرسنگی بکشد، خوشبختانه من چنین نگرانی نداشتم چون آب و غذا فراوان و ارزان بود و دور تا دور خانه خدا غذافروشی‌های گوناگون وجود داشت. راه ها نیز بسیار هموار بود و خودروها مسافرین را با سرعتی بسیار بیشتر از زمان های گذشته به مقصد می‌رساندند. حتی در عربستان اتوبوس‌های دارای تهویه زائران را از طریق بزرگراه‌ها از شهری به شهری دیگر منتقل می‌کرد. در منی و عرفات زایرین در چادرهای دارای تهویه به سر می‌بردند و در آن جا هم غذا و آب فراوان بود. اگر ناصرخسرو در سراسر سفر مجبور بود از شهری به شهری و در حمایت امیری و یا شاهزاده ای سفر کند و ازکمک مالی آنها برخوردار شود و یا برای گذران زندگی مزدوری کند، من این مشکل را نداشتم. در همه این کشورها دلار، همه می‌شناختند و آن را با جان و دل می‌پذیرفتند. حتی در برابر مسجدالحرام هر زائری میتوانست با تایپ شماره رمز حساب بانکی خود از ماشین خودپرداز دلار دریافت کند که بر پشت آن نوشته است: «به خداوندگار اعتماد میکنیم».
مقبره حضرت صالح پیامبر در عکا
مقبره شعیب در راه طبریه
مسجد قبه در قدس
مسجد النبی در مدینه
مسجد اقصی در قدس
کنیسه المهد در بیت اللحم
غار حراء
رمی جمرات
کعبه و مسجد الحرام
سفر مصر:
بخش اساسی سفر او مبتنی بر مصر است که از مدتها پیش یکی از منابع مهم تاریخ مصر ونواحی شهر قاهره در دوره فاطمی تلقی شده است ناصر در این بخش به تفصیل درباره بازرگانی وزندگی مردم شهر ورسوم سلسله فاطمی ونظام اداری در زمان مستنصر خلیفه فاطمی گفتگو می کند وی در شرق چیزهای بسیاری دید اما فراخی وامن مصر او را مبهوت ساخت وبه گمان قوی در قاهره بود که در نهایت با مذهب اسماعیلی گروید وپس از آن در وطن خود از داعیان پرشور آن مذهب شد.
سفرنامه از دیدگاه علم جغرافیایی مدون ضعیف است ومولف از دیدار خود باعلمای شهر ها کمتر گفتگو می کند وبی گمان وی به شیوه علم جغرافیای زمان خود آشناست، اما در تالیف کتاب مقاصد علمی ندارد واز شیوه ای مغایر با آن پیروی می کند وبا دقت نظری که دارد در ترکیب عمومی عالم ، آرای نادرستی را می پذیرد هدف او این است که آنچه را خود دیده یا شنیده است گزارش کند از این رو نوشتار او ساده وعاری از تصنع است اما گاهی زنده وبا طراوت وگاهی دراماتیک است در برخی موارد درباره ابنیه وآثار به تفصیل بحث می کند که برای خواننده ارزش چندانی ندارد تاریخ تالیف سفرنامه را نمی دانیم اما خود کتاب اغلب بر پایه یادداشتهایی تدوین یافته که ناصر در اثنای سفر نوشته بوده وعبارات کتاب این امر را تایید می کندف چنانکه وی نقشه هایی هم از برخی از راه ها به دست داده است این کتاب را اگرچه از لحاظ پایه فکری می توان از قبیل کتابهای زیارت(حج) دانست اما این اندیشه بر برداشتهای دیگری که در روح مولف تاثیر گذاشته و وی توانسته است انها را به صورت زنده وجاندار ارائه کند غالب نبوده است . (ا.ی.کراچکوفسکی، ص260)
سفر حج:
ناصر خسرو در حدود چهل ودوسالگی آهنگ سفر حج برای مسلمانان امری است عادی وفریضه ای است مقرر ونیازی به هیچ گونه تعلیل وتوجیه ندارد، اما سفر وی چنین نبود از قراین بر می آید که نوعی انقلاب فکری وروحی در وی پدید امده ونوعی شک نسبت به کردار خود او وعقاید مذهبی مردمان محیط او، وی را به سفر حج برانگیخته است ناصر خسرو تا این تاریخ زندگانی عادی ومنظمی داشته ودر رفاه وآسایشی نسبی روزگار خود را در بلخ یا مرو می گذرانیده است وی با فضل وکمال وتسلط بر ادب فارسی وعربی کار دیوانی داشته وبه اصطلاح امروز مستخدم دولت بوده واز باده گساری وخوشگذرانی پرهیز نمی کرده است پس چه شد که ناگهان دست از همه چیز برداشته وراهی سفر قبله شده است؟ نه در قصاید او می توان چیزی یافت که این انقلاب فجائی وناگهانی را باز گوید ونه در سفرنامه مطلبی جز بیان رویایی می تواند ان را تفسی کند اما از قراین وامارات می توان موجبات ودلایلی را بر این تغییر روش ورفتن به سویی دیگر استنباط کرد.
خراسان بزرگ قرن سوم وپهارم وپنجم عرصه ظهور حوادث ملی ومذهبی ومهد پیدایش امرای بزرگ، فقیهان، محدثان، مفسران، صوفیان وعارفان بنامی بوده وپیش از سایر مناطق ایران مشاهیری چون یعقوب لیث صفاری وامرای سامانی ودانشمندانی مانند امام محمد غزالی وعارفان وزاهدانی نظیر ابراهیم ادهم، شقشق بلخی، فضیل عیاض، با یزید بسطامی، ابوبکر کلابادی، شیخ ابوسعید ابوالخیر، احمد خضرویه وحکیم سنایی غزنوی پرورانده است برای ابراهیم ادهم، شقیق بلخی وفضیل عیاض سمرقندی در اساطیر صوفیان مطلب شگفت انگیزی هست که پیدایش تحول فکری انان را توجیه م یکند ، ولی برای ناصر خسرو حتی این توجیهات افسانه ای نیز وجود ندارد اما از قراین می توان حدس زد که او چندان از معتقدات خویش راضی نبوده ونوعی شک در ذهن وی پدید امده است نکته ای که هنوز روشن نشده مذهب اوست آیا ثبل از این سفر سنی بوده یا شیعه؟ تمایلی به باطنیان داشته است یا نه واگر داشته تا چه حد؟ اما قراین آشکار به مثابه نص صریح قوی وهدایت کننده است ناصر شغل دیوانی داشته وبه اصطلاح امروز مستخدم دولت ومأمور مالیاتی بوده است ان هم مأموری که به واسطه فضل وکمال وقدرت بیان، مورد توجه امیر غزنوی قرار گرفته است در محیطی وزمانی که محمود غزنوی بی دریغ، رافضیان وباطنیان را به هلاکت می رساند وبدان افتخار می کند وبازماندگان وی نیز کم وبیش همان روش را دنبال می کند چگونه ممکن است شخصی که شبهه فاطمی بودن در وی می رود مقرب دستگاه باشد؟( دشتی، تصویری از ناصر خسرو، ص157-160)
مسافری که نامش ناصر خسرو است وعلوم متداول زمان را باژرفی آموخته است ودر خاندانی دیوانی گوشش به بسیاری تعابیر واصطلاحات وفنون دبیری وترسل آشناست وخود به فضل وادب شهرتی گرفته است وبر روابط مردم اجتماع از هر دست بینایی دارد واز زبانی گشاده برخوردار است وشنیده ها ودیده ها را می تواند خوب بازگو کند ومطالب را نیک بپرورد ودر قالب عبارات بریزد، با آینه خاطری چنین تابناک روی به سفر می اورد، سه هزار فرسنگ زمین را زیر پا می کند آینه خاطرش هر منظره ساکن متموج از طبیعت واجتماع را در ذهن تابناک منعکس می سازد وچون خود نقاش ومصور است تا حتی که به نشان دادن آن مناظر خللی وارد نشود وتصویر جاندار وزباندار به چشم بینندگان در آید، به کمک ذوق سلیم وذهن وقاد خطوط اصلی چهره های مشهودات ومسموعات را در خاطر رسم می کند واز راه اندیشه به کمک سرانگشتان هنرمند بر سفحه منقوش می سازد بی گمان هر بخشی از سفرنامه که موقعی جغرافیایی را وصف می کند، تصویری است که ناصر خسرو از آن کشیده است وبه اصطلاح امروز از آن عکس برداری کرده است اما نه عکس عادی ومعمولی، بله عکسی که عکاسی هنرمند از زاویه خاص که بتواند همه زیباییها وخطوط وانحناها را روشن به دیده بیننده در اورد بردارد ویا فیلم برداری که بداند از میان مناظر گوناگون کدام قسمت را برگزیند که نشان دهنده ونماینده جان ان منظره باشد شما وقتی وصف قلعه شمیران را بخوانید وبعد تصویری را ک از وضع امروز آن داریم ودر خلال صفحات کتاب جای داده ایم بنگرید با گذشت هزار سال نوشته ناصر خسرو را اگر از عکس گویاتر نیایید در همان خواهید یافت حال دیگر مواضع جغرافیای نیز چنین است من می پندارم کسی که وصف مکه و خانه کعبه واعمال حج را به دقت از این کتاب خوانده باشد وزیارت بیت الله الحرام او را دست دهد با وجود فاصله هزارساله در انجام دادن اعمال حج از آنان که پیشتر به ادای این مراسم توفیق داشته اند باز پس نخواهد ماند نقاط تاریخی دیگر چون بیت المقدس ومشهد خلیل وغیره را که کمتر دستخوش تحول وتغییر وضع شده اند با این آشنایی ذهنی می توان همانند یک آشنا دیدار کرد.
در مسائل اجتماعی نیز نخبه مطالب سودمند وارزنده، وبه عبارت بهتر، واقعیتها را تصویر کرده است ناصر خسرو در سفرنامه با بیهقی در تاریخ مسعودی از بسیاری جهات مشابهت دارد. اگر مطالب این دو کتاب تحلیل وموضوعات اجتماعی ومسائل هماهنگی جامعه آن روزگار از هر دو بیرونکشیده شود وهنرمندانه مصور ومنقوش صفحه گردد اجتماع قرن پنجم قسمتی از جهان اسلامی چهره ای روشن با خطوطی ممتاز ومسخص خواهد یافت وبسا نکات مبهم از پی تاریکی روی واقعی خود را به روشنی خواهد گشور. مقدمات کار ، قدرت نویسندگی، هنر وصف، حسن انتخاب وتوانایی تلخیص مسائل وکیفیت تهیه مواد ومصالح کار در این هر دو بزرگ مرد یکسانی دارد وصف فتح خلیج از سفرنامه را با وصف امدن رسول خلیفه به دربار مسعود یا اعطای وزارت به احمدبن حسن میمندی یا رفتن سلطان مسعود به مجلس تعزیت خلیفه عباسی در تاریخ بیهقی مقایسه کنید.(دبیرسیاقی، سفرنامه حکیم ناصر خسرو، ص 38-39)
ناصر خسرو مسافری است تیزبین در سفرنامه بسیاری از عجایب وطرفه هایی را که به چشمش عجیب امده ودر انها فواید ودقایقی یافته است همچون محققی که در شناخت جامعه ومردم شهرها نظر دارد به ضبط تازگیها وعجایبها پرداخته است از آن جمله نکته هایی است که در باب قیمت اجناس .. آنچه را که او به تفاویق از نرخ کالاها وامتعه بر اساس مشاهدات شش اله در سرگذشت سفر آورده است می توان در سه نوع بر شمرد : یک نوع قیمتهایی است مربوط به مواقع سختی، مانند انچه در ذیل احوال اطفهان گفته است دیگر قیمتهایی است مربوط به ارزانی بعضی ازاجناس به علت وفور آن جنس خاص در منطقه ای است که محل ومرکز اصلی به دست آمدن چنان جنسی است مانند خرما در سواحل خلیج فارس با عسل در اخلاط؛ سه دیگر قیمت بعضی اشیای ظریف شاهانه وطرایف زیباست مانند حصیرهای دست باف وپارچه های رزبفت ومقراضهای شامی ناصر خسرو درباره بهای نان ، انگور، عسل، جامه ودستار، حصیر، آب، خرما، شتر ونیز درباره مشاهیر عقال دیوانی واجاره خانه اشاراتی دارد… ( افشار، یادنامه ناصرخسرو، ص59-70)
مبالغه در ذکر وقایع ، سخن نابجا وسخیف ومغرضانه به هیچ وجه در سفرنامه وجود ندارد واز خرافات وافسانه سرایی هرگز مایه نگرفته است ، زیرا ناصر خسرو واقع بین هرگز از عقاید پوسیده وافکار بی پایه عوام الناس پیروی نمی کند وی همه جا شخص را به کوشش در کسب دانش، پایداری در برابر مشکلات زندگی، امید به پیروزی، فروتنی ودرستکاری وبه یاد خدا بودن واز او مدد خواستن بر می انگیزد واز پلیدی وتباهی باز می دارد.( وزین پور، سفرنامه ناصر خسرو،ص11)
اگر دعوت شود که از کلیه رسایل ومقالات وکتبی که در جهان منتشر می شود برای شناختن مردم ودانستن عادات وآداب ورسوم ملتها ، هیچ اثری مؤثرتر ومفیدتر از سفرنامه ها وسرگذشتهای جهانگردان خردمند نمی تواند باشد، سخنی گزاف واغراق نیست….
یکی از بزرگ ترین ودانشمندترین سیاحان ودنیا دیدگان معروف که شهرت جهانی دارد حکیم ناصربن خسرو قبادیانی مروزی است وسفرنامه ای که از وی به یادگار مانده از کتب بسیار ارجمند ونفیس است که ارزش واعتبار آن اگر از کتب هم طراز بیش نباشد، حتماً کمتر نیست سفرنامه ناصر خسرو نه تنها از نظر موضوع ومطلب بلکه در انشا وعبارت پردازی در ردیف بهترین کتب ادبی پارسی است زیرا ناصر یک جهانگرد عادی نیست که جهان را به چشم طاهر بنگرد ومشاهدات خود را با عباراتی ناپخته وعامیانه بنگارد او شاعر ونویسنده ای است حکیم، وحکیمی متدین ومذهبی، که جز به خردمندی گام بر نمی دارد وجز به عبرت ومعرفت چشم نمی گشاید واز بیان آنچه دیده وشنیده است جز راهنمایی وارشاد خلق غرض ومقصودی ندارد سفرنامه ناصر خسرو به قدری جاذب ودلکش است که خواننده چون در موضوع ومطلب آن فرو رود، سفرنامه ناصر خسرو به قدری جاذب ودلکش است که خواننده چون در موضوع ومطلب آن فرو رود ، به زیبایی عبارت نمی تواند پرداخت وچون به انشا وعبارت پردازی توجه کند از درک مضامین باز خواهد ماند پس ناگزیر هر که بخواهد از فواید این اثر عظیم فارسی بهره برگیرد، باید مکرر وچندین بار، هر بار به منظوری خاص، مطالعه کند تا مگر بهره ای تام وتمام یابد.( تجربه کار، ج20،ص 382-383)
از وصفی که ناصر خسرو از شهر لحسا نموده است چنین بر می آید که اگ رهم وابسته نظامات مدنی وامور مملکت داری وآیین های زندگی وسیاسی بوسعیدیان قرمطی نبوده است ، بدانها سخت با دیده احترام واعتبار می نگریسته ودر جزئیات امور مادی ومعنوی وفلسفی وشهر نشینی وآداب وسنن آنان مداقه نموده است همچنانکه نمی توان انکار کرد که در طول سفرش در سواحل خلیج فارس به آثار خاندانهای علوی ومذهب زیدی دلبستگی نشان داده واز انان با تجلیل واحترام یاد کرده است آیا وصف ابوسعید جنابی آسیابان یا آرد فروش بندر گناوه که آیینی به گونه آیین اشتراکی امروز بر سرتاسر سواحل شمالی وجنوبی سواحل خلیج فارس پی افکند وخود در شهر لحسا سر از اطاعت خلیفه باز زد وبا سپاهیان خلیفه جنگید واخلافش مسلمانان را در موقع طواف کعبه گردن زدند وسنگ حجر الاسود را به لحسا انتقال دادند ومردم را از نماز وروزه باز داشت ، از زبان ناصر خسرو حکیم باطنی نکته سنج که خود محقق پرغرور ومتعصی است با صفت «مردی شریف» جز توجه وتعلق خاطر ناصر خسرو را به مبانی فکری ومعتقدات فلسفی ومذهبی او می رساند؟ وآیا نه چنان است که ناصر خسرو پس از سفرها وپس از انکه دربار خلفای فاطمی مصر را که به تدریج به صورت مکتبی سیاسی وعادی خشک وسطحی در آمده بود ودر سطح مقولات اهل ظاهر جلوه می کرد ترک کرده بود وبرای آخرین بار با تفکر درباره آداب ومناسک حج، بیت اللله الحرام را پشت سر نهاده ، با علم واطلاع واز روی عمد وقصد سفر به یمامه ولحسا وبصره وحج بیت الله الحرام را پشت سر نهاده با علم واطلاع واز روی عمد وقصد سفر به یمامه ولحسا وبصره وخوزستان وبندر مهروبان را انتخاب کرده است ؟ تا در سرزمینی که منشا تفکرات قرمطی وباطنی وضد خلافت عباسی وطرفداری از خاندان عصمت توأم با مشرب فلسفی قدیمی ایرانی است به مطالعه وتحقیق ودانش اندوزی بپردازد؟
به هر حال حکیم گرانمایه ایران وحجت بزرگ خراسان، همچنانکه با راهنمایی مردی پارسی در بصره از کرامت ابوالفتح علی بن احمد که مردی« اهل بوده» و«فضل داشته» و وزیر ملک اهواز بوده بهره ها گرفته چنانکه از مساعدت وی به قول خودش « در کرامت وفراغ» به پارس رسیده است از نظر تحول فکری وسنجش آرا وعقاید فلسفی وبهره گیری از اندیشه های مترقی آن روزگار سواحل خلیج فارس که با مشربهای سیاسی ضد خلافت عباسی وضد بغداد ودوستی خاندان رسول خدا در هم آمیخته بوده است نیز بهره ها گرفته واساس اعتقادات علمی وفلسفی او در این بار استوار گشته است گوشه ای از این مباحثات ومجادلات علمی را ناصر خسرو در سرگذشت اقامتش در شهر ارغان یا ارجان یا بهبهان کنونی خود نوشته است :«…. ودر آنجا از اغلب مذاهب مردم بودند ومعتزله را امامی بود که او را ابوسعید بصری می گفتند، مردی فصیح بود واندر هندسه وحساب دعوی می کرد ومرا با او بحث افتاد واز یکدیگر سؤالها کردیم وجوابها گفتیم وشنیدیم در کلام وحساب وغیره»( اقتداری، یادنامه ناصر خسرو، ص77-78)
نکته مهمی که در سفرنامه قابل ملاحظه است دقت نظر ودید نویسنده است بسیار کسانند که چیزهایی جالب توجه از رابر