با مراجعه به متون اصلی کتب زرتشتیان، به خصوص گاتاها که اصالت آن مورد قبول محققین قرار گرفته است، می‌توان به ریشه‌های حقوق متهم در مذهب زرتشت پی برد.

در کتاب تورات نیز مفاهیمی از حقوق‌بشر وجود داشته و از متن ده فرمان در سفر خروج باب بیستم چهار فرمان مربوطه به خداوند و شش فرمان دیگر مربوط به حقوق‌بشر و آدمیان می‌باشد. ^[۵۲]

در دین اسلام گذشته از قرآن که گواه مکتوبی بر توجه خاص خداوند در باب رعایت اصل برابری و حقوق یکسان انسان‌ها است، عملکرد پیامبر بزرگ اسلام نیز حکایت از آن دارد، چنان‌چه در سال هشتم هجری پس از فتح مکه، ایشان رفتاری بسیار انسانی با مردم داشت، ستمی به هیچ‌کس وارد نشد و همه ظالمان نیز مورد عفو قرار گرفتند. ایشان در خطبه حجه الوداع اشاره‌ای عمیق به رعایت جان‌ها و مال مردم کرده و مردم را به احیای حق یکدیگر فراخواندند.^[۵۳]

از اعلامیه حقوق‌ بشر کوروش کبیر و خطابه پیامبر اسلام در حجه‌الوداع که بگذریم، نخستین جوانه های حقوق بشر به مفهوم امروزی مربوط به اوایل قرن سیزدهم میلادی در انگلستان است که مردم انگلستان روحانیون و بورژوازی جوان انگلستان متحد شدند و قدرت پادشاه را محدود نمودند، این فشارموجب شد پادشاه وقت انگلستان فرمانی را معروف به ماگناکارتا به امضاء رساند. این فرمان یکی از بزرگترین اسناد آزادی بشر می‌باشد.

ماده یک این فرمان حبس، تبعید و توقیف اشخاص را مگر به موجب قوانین مملکتی و حکم محکمه صلاحیت‌دار، ممنوع کرد. طبق ماده ۶ ضبط اموال و املاک مقصرین ممکن شد و به قوه مجریه اجازه داده می‌شد که در موارد مقرر در قانون از بزهکاران جریمه بگیرد. اصل تناسب مجازات شخص آزاد با جرم او در ماده ۲۰ و محکومیت افراد با دلایل و گواهی گواهان در ماده ۳۹ مورد توجه قرار گرفت.

پس از آن در انگلستان اعلامیه‌های دیگری نیز در جهت احیای حقوق مردم منتشر می‌شود، از جمله اعلامیه‌ی ۱۶۸۹ در باب حقوق متهم در ماده ۱۰ مقرر می‌دارد: صدور قرار تأمین سنگین و به‌طورکلی اعمال مجازات ظالمانه و غیرمتعارف ممنوع است.

در آمریکا اعلامیه استقلال که به اتفاق‌آرای نمایندگان سیزده ایالت در ژوئیه ۱۷۷۶ به تصویب رسید و پس از تصویب قانون اساسی آمریکا در سال ۱۷۹۱ اصلاحاتی که در آن صورت گرفت، مطابق این قانون کسی حق ندارد اشخاص، منازل، اجناس و اوراق آن‌ ها را بدون حکم دادگاه مورد تفتیش و توقیف قرار دهد. ^[۵۴]

کسی را نمی‌توان برای یک جنایت تحت دادرسی قرار داد مگر با صدور کیفرخواست و رسیدگی عادلانه انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹ میلادی، موجب توجه لازم به حقوق فردی و آزادی‌های عمومی شده که خود متأثر از جنبش‌های استقلال‌طلبانه در انگلیس و آمریکا بوده است. براین اساس متن سه اعلامیه حقوق‌بشر در سال‌های ۱۷۹۳، ۱۷۹۵ و ۱۷۸۹ به تصویب رسید.^[۵۵]

طبق ماده ۱۷ اعلامیه حقوق‌بشر و شهروند (۱۷۸۹) هیچ کس را نمی‌توان متهم ساخت، بازداشت یا زندانی کرد مگر در مواردی که قانون معین کرده باشد کسانی که خودسرانه شخصی را به انجام اوامر وادار و تحریک نمایند یا خود به اجرای آن بپردازند، مجازات می‌شوند. مطابق ماده ۸ مجازات‌های تعیین شده از طرف قانون باید دقیق و به‌جا باشد و احدی مجازات نخواهد شد مگر به موجب قانونی که قبل از ارتکاب جرم تصویب و اعلام شده باشد. ماده ۹ به اصل برائت تأکید کرده که به موجب آن تا هنگامی که فرد مقصر شناخته شوند، بی‌گناه شناخته می‌شود و در صورت بازداشت باید از هر نوع شدت عمل جلوگیری کرد.

اعلامیه حقوق‌بشر و شهروند ۱۷۹۳، نیز در ماده ۱۱ هر گونه اقدام علیه فرد، بدون دلیل و بدون رعایت تشریفات قانونی را مستبدانه اعلام ‌کرده‌است و به فرد حق داده در مقابل اگر اعمال خشونت‌آمیز با قوه قهریه از خود دفاع کند. مطابق ماده ۱۴ هیچ‌کس نمی‌توان محاکمه و مجازات کرد مگر پس از این‌که مدافعات او شنیده شود، قانوناً به دادگاه احضار گردد و ‌بر اساس قانونی که بیش از ارتکاب لازم‌الاجرا است.

ماده ۱۰ اعلامیه حقوق و تکالیف بشر و شهروند (۱۷۹۵) هر گونه خشونت بی‌مورد برای دسترسی به متهم را منع کرد و ماده ۱۲ مقرر داشته است که قانون فقط حکم به مجازات‌هایی می‌دهد که اجتناب‌ناپذیر و متناسب با جرم باشد.

منابع حقوقی اموری است که مقررات حقوقی از طریق آن کشف و استنباط می‌شود. آیین دادرسی کیفری یکی از شاخه‌های حقوق عمومی است و منابع آن‌ همان منابع حقوقی عمومی است. ‌به این لحاظ حقوق متهم را که از مباحث بسیار مهم آیین دادرسی کیفری است باید جزء حقوق عمومی تلقی کرد.^[۵۶]

با توجه به سیر تحول قوانین اساسی و کیفری کشورهای مختلف ملاحظه می‌شود که در ابتدا اندیشه تأمین منافع بزه‌دیده و رفع ظلم و ستم از وی موردنظر بوده است، اما به تدریج قوانین کشورها به حمایت از جامعه در مقابل بزهکاران پرداختند. با بروز تفکرهای آزادی‌خواهانه و توجه به حفظ حقوق افراد در برابر جامعه، قوانین کشورها به سوی حمایت از حقوق متهم هدایت شد. بدین لحاظ حقوق متهم در قوانین اساسی کشورها، اعلامیه‌ها و میثاق‌های بین‌المللی و منطقه‌ای حقوق‌بشر مورد تأکید قرار گرفت. قوانین عادی داخلی نیز با تبعیت از اصول قانون اساسی و مواد مختلف مندرج در اعلامیه‌ها و میثاق‌های بین‌المللی و منطقه‌ای حقوق‌بشر به تأمین و تضمین حقوق متهم برخاسته‌اند.

گفتار دوم: منابع حقوق متهم

منابع حقوق متهم را می‌توان به منابع داخلی و بین‌المللی تقسیم کرد:

بند اول: منابع بین‌المللی

اعلامیه جهانی حقوق بشر ناشی از تفکرات حقوقی، سیاسی و فلسفی حقوق ‌دانان، فلاسفه و متفکران راجع به حقوق بشر در طول قرون متمادی است شقاوت‌های نازیسم و فاشیسم در طول جنگ جهانی دوم، انگیزه توجه به شخصیت و حیثیت انسانی و توسعه حمایت بین‌المللی از حقوق‌بشر را توسعه داد. اعلامیه جهانی حقوق بشر در اجلاس سال ۱۹۴۸ مجمع عمومی سازمان ملل در پاریس به تصویب رسید و مشتمل بر سی ماده می‌باشد. این اعلامیه علی‌رغم اهمیت سیاسی و تاریخی، به خودی‌خودی فاقد اعتبار حقوقی است، زیرا فاقد تضمیناتی به نفع افراد و ضمانت اجرا علیه کشورها است.^[۵۷]

ممنوعیت شکنجه با رفتار ظالمانه یا تحقیرآمیز متهم (ماده ۵) حق تساوی در برابر قانون (ماده ۷)، منع دستگیری و بازداشت خودسرانه (ماده۹)، اصل برائت و تضمین حق دفاع متهم و اصل قانونی بودن جرم و مجازات (ماده۱۱) از مباحثی هستند که در این منشور با حقوق متهم مرتبط است.

نظر به اینکه اعلامیه جهانی حقوق‌بشر فاقد ضمانت اجرایی بود و دربرگیرنده کلیاتی بوده که احتیاح به تبیین و تفسیر بیشتری داشت، کمیسیون حقوق‌بشر با تدوین میثاق‌هایی سعی در رفع این معایب داشت^[۵۸] میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی مشتمل بر ۵۳ ماده می‌باشد که موادی از آن مربوط به حقوق و آزادی‌های فردی متهم است.

میثاق فوق در تاریخ ۱۶ دسامبر ۱۹۶۶ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسیده و از طرف نماینده دولت ایران در تاریخ ۴ آوریل ۱۹۶۸ در نیویورک امضاء شد و پس از تصویب مجلس شورای ملی در اردیبهشت ماه ۱۳۵۴ به تصویب مجلس سنا رسید.^[۵۹]

مبحث اول – تحلیل تاریخی روابط اخلاق و حقوق

ریشه ی جدایی اخلاق و حقوق را باید در نوشته های ارسطو، حکیم بزرگ یونان جستجو کرد. ارسطو حکمت را به سه شعبه ی اخلاق ، تدبیر منزل و سیاست مدن تقسیم کرد . اگر چه در این تقسیم بندی نامی از حقوق نیامده ولی آنچه از تدبیر منزل و سیاست گفته اند مبنای قواعد حقوقی است.^[۱۶۰] با این وجود، قدرت عادات و رسوم و اجباری بودن قواعد مذهبی مانع جدایی اخلاق و حقوق شده و تفاوتی بین حقوق و اخلاق نبود.

وقتی در قرن ۱۸ میلادی نهضت آزادی خواهی نضج گرفت، در جریان آن، سعی بر این شد که قلمرو دولت را محدود به اعمال بیرون کنند یعنی بین اخلاق و حقوق یک مرز مشخص بنا نهند. اعتقاد آن ها این بود آنچه که درون ماست مربوط به خود ماست. هدف سیاسی این عقیده این بود که قدرت دولت ها را در راه زندگی شخصی مردم محدود کنند. تأمین آزادی عقیده و مذهب سبب شد که در قرن ۱۸ درباره ی استقلال حقوق و اخلاق اصرار ورزند. کریستیان تمازیوس اولین کسی است که در ۱۷۰۵ با هدفی سیاسی، مسأله ی فرق حقوق و اخلاق را اینگونه مطرح می‌کند: « نیاز به محدود ساختن اعمال دولت و مطالبه ی آزادی فردی در بعضی قلمرو ها بخصوص، آزادی فکر و عقیده.»^[۱۶۱]

جنگ جهانی اول و دوم ثابت کرد که هرچه در راه دموکراسی تلاش کنیم ظلم را نمی توان از بین برده پس باید اصولی پیدا می شد که در دموکراسی محدودیت ایجاد کند و سعی شد ارتباط بین حقوق و اخلاق حفظ شود. با این وجود می بینیم که جدای از تفاوت مبانی و دیدگاه ها در بیان وحدت یا تفکیک حقوق و اخلاق، سیر تاریخی نیز از ابتدا بر وحدت آن ها بوده و بعد نظراتی مبنی بر تفکیک مطرح شده. بنا بر این، رویکرد هایی را که درجریان این تحولات ‌تاریخی به وجود آمده معرفی می‌کنیم. اساساً در خصوص با این ارتباط ، سه دیدگاه زیر مطرح می‌باشند:

– پوزیتویسم حقوقی اصرار دارد که استدلال حقوقی تماماً با موقعیت بیرونی ارتباط دارد. برای تعیین این که ببینیم چه چیزی قانون است صرفاً باید ببینیم چه چیزی قانون اعلام شده است.

– در دیدگاه حقوق طبیعی، استدلال حقوقی عیناً همان استدلال اخلاقی می‌باشد تا آنجا که دست کم، در امور بنیادین، تنها قانون واقعی در هر جامعه ای قانون اخلاقی است و اگر قانون‌گذار قانونی را برخلاف قانون اخلاقی مذبور برگزید آن قانون از اعتبار ساقط است.

در دیدگاه تفسیری، استدلال حقوقی به جای اینکه صرفاً به توصیف یا قضاوت درباره ی تاریخ حقوق بنشیند آن را تفسیر می‌کند. این دیدگاه به دنبال گونه ای از صورت بندی دوباره ی آرای حقوقی گذشته است که با واقعیت تاریخ حقوق بیشترین «سازگاری منطقی » را داشته و از بالاترین جذابیت اخلاقی برخوردار باشد. «این دیدگاه ، صرفاً یک تفحص تاریخی و یا یک تحلیل انتزاعی در باره ی این که چه قواعدی متناسب با ایده آل عادلانه هستند نمی باشد بلکه ترکیبی از هر دو را در بر دارد.»^[۱۶۲]

در این میان، پوزیتویسم حقوقى، ضمن تأکید بر جدایى حقوق و اخلاق، با صراحت بین هنجارهاى حقوقى و اخلاقى فرق مى گذارد. از این منظر، ممکن است حتى یک نظام متشکل از هنجار هاى ظالمانه نیز نظام حقوقى به شمار آید.^[۱۶۳]در مقابل، نظریه ی حقوق طبیعى کلاسیک بر این واقعیت اصرار می ورزد که طبیعت حقوق به گونه اى است که برخى ارتباطات لازم با اخلاق را ایجاب مى کند و هنجارهاى بنیادین و معتبر اخلاقى باید بر هنجارهاى حقوقى اثرگذار باشد.^[۱۶۴]

مبحث دوم- تفکیک یا وحدت حقوق و اخلاق

دورکیم چه رابطه ای را میان حقوق و اخلاق بر می شمرد؟ از یک طرف وجدان اجتماعی، واقعیتی را پدید می آورد بنام اخلاق، که قواعد رفتار ما را تحت نظم می کشد و برای تنظیم رفتارهای اجتماعی دستوراتی دارد و خوب و بد را به ما می شناساند. «جنبه ی ذهنی و درونی سلوک اجتماعی را مشخص می‌کند و در مقام عمل ما را رهنمون می‌سازد که چگونه عمل کنیم و از طرفی دیگر تکالیف و دستوراتی تحت نظم حقوق در می‌آیند تا همبستگی اجتماعی را به وجود آورند. قواعدی که جامعه را تحت یک نظام واحد سرپرستی کند و مانع از هم پاشیدگی و تنش میان آن ها شود.»^[۱۶۵]

اکنون باید دانست نظام فکری دورکیم در مواجهه با این دو نوع دستورات و ارزش‌ها یعنی حقوقی و اخلاقی چه رابطه ای را ترسیم می‌کند. اساساً آن دو را یک نظام واحد می‌داند یا به جدایی آن ها نظر دارد؟ حقوق و اخلاق یکی هستند یا دو ماهیت بیگانه دارند؟

با توجه به آنکه اخلاق برای دورکیم مرکز ثقل تمامی آثار اوست برداشت او از مفهوم اخلاق فوق العاده گسترده بوده، چنان که از مفهومی بنیادی تا مفهومی پیش پا افتاده تنوع دارد و استفاده از لغت فرانسوی – moeurs- نبودن تفاوت بین اخلاق و حقوق را القاء می‌کند. تمامی قواعد حقوقی به نحوی از انحاء واقعیت های محدود کننده ی اجتماعی هستند که تمام آن ها به اندازه ی تمام قواعد اعمال شده ی رفتاری دارای اهمیت اجتماعی می‌باشند.^[۱۶۶]

حقوق ، قسمت مهمی از آزمایش عملی تجربی اخلاق است ، دورکیم این واقعیت را می‌داند که مطالعه ی قواعد حقوقی فقط ‌در مورد برخی جنبه‌های خاص اخلاق، راه گشا است. ولی او مطالعه ی حقوق را ‌به این دلیل انتخاب کرده که از لحاظ تجربی قابل درک تر است. از آنجایی که قواعد حقوقی بخشی از قواعد اخلاقی را تشکیل می‌دهند، حقوق و اخلاق بیشتر از این به هم مرتبط هستند که بخواهند به صورت افراط گرایانه از هم جدا شوند.

دورکیم در تحقیقش ‌در مورد ملموس ترین نمایانگرهای بیرونی اخلاق موجود در حقوق، روی ضمانت اجراهای مربوط به زمان شکسته شدن قواعد حقوقی تمرکز دارد. به منظور تفکیک دو نوع ضمانت اجرای مجزا، او به بیان تئوری شخصی اش ‌در مورد همبستگی رو به رشد – به صورت مکانیک و ارگانیک- که به وسیله ی انواع مختلف حقوق، شامل قواعد سرکوبگر مربوط به مجازات گناهکار و قواعد سازنده، نه مربوط به بازدارندگی از زیان، که مربوط به اعاده ی وضعیت سابق، بطورمثال در حقوق اداری و حقوق قراردادها می پردازد. این موضوع، در بخش معرفی حقوق دورکیم، به هنگام بیان دو نوع همبستگی موجود در حقوق، حقوق سرکوبگر که معرف همبستگی مکانیکی است و حقوق جبران کننده، که معرف همبستگی ارگانیک می‌باشد بیان شده است.

آن طور که از تالمود نقل کرده‌اند در قرون قدیم بین دریانوردان حاشیه خلیج فارس مرسوم بوده است که هر گاه در کاروانی یکی از حیوانات باربر می میرد حیوان دیگری به هزینه افراد کاروان تهیه می شود تا صاحب آن به تنهایی زیان وارده را تحمل نکند. در یونان قدیم مؤسساتی دولتی نظیر سازمان‌های بیمه اجتماعی یا مددکاری وجود داشته که به کمک درماندگان می شتافته است و از جمله تأمین زندگانی افراد کهنسال از کار افتاده را به عهده داشته است در روم قدیم نیز نمونه هایی از مستمری مادام العمر وجود داشته است. بدیهی است محاسبات حق بیمه در این نوع عملیات که با بیمه امروزی به هر حال شباهتی دارد مبتنی بر آمار درستی نبوده و به خصوص در مورد مستمری مادام العمر از جدول مرگ و میر حساب شده ای استفاده نمی.شد.

۲-۴ بیمه در جهان امروز:

در دو قرن اخیر فعالیت‌های بیمه ای در سرتاسر جهان توسعه یافته است. در کشورهای صنعتی بیمه نقش مهمی را در ثبات وضع اقتصادی بازی می‌کند و در کشورهای جهان سوم نیز مزایای اجتماعی و اقتصادی بیمه شناخته شده و عملیات بیمه ای به تدریج گسترش یافته است. بیمه حوادث با انواع مختلف آن در دو قرن اخیر متداول شده است. از جمله بیمه حوادث شخصی که زندگی فرد را در صورت نقص عضو و از کار افتادگی ناشی از حادثه تأمین می‌کند و یا در صورت فوت ناشی از حادثه سرمایهای در اختیار خانواده او می‌گذارد.

در یک قرن اخیر سازمان‌های بیمه اجتماعی که توسط دولت‌ها و یا زیر نظر آن ها اداره می‌شوند نقش قابل ملاحظه ای در توسعه بیمه بازنشستگی، بیمه عمر و حادثه شخصی کارگران و کارمندان و سایر حقوق بگیران به عهده گرفته اند . در ابتدا پیدایش بیمه های اجتماعی موجب رکود نسبی این نوع بیمه ها شد ولی به تدریج تعارض بین بیمه های اجتماعی و بیمه های بازرگانی منتقی گردید زیرا آشنایی با یک نوع بیمه موجب توجه افراد به سایر انواع آن شد. با اختراع اتومبیل یک نوع جدید بیمه در حد وسیعی متداول شد. بیمه خسارات وارد بر اتومبیل بیمه شده و همچنین بیمه خسارات وارد به اشخاص ثالث که در معرض تصادف هستند در هر نقطه ای از جهان وجود دارد و ‌به این ترتیب بیمه مسئولیت در مقابل اشخاص ثالث رواج پیدا کرد و بیمه مسئولیت‌های ناشی از اموال و فعالیت‌های حرفه ای افراد معمول شد و حتی مسئولیت ناشی از نواقص تولیدات صنعتی و غذایی و دارویی متداول گردید.

از جمله انواع جدید بیمه، بیمه های تمام خطر مهندسی است که نقش قابل ملاحظه‌ای در توسعه صنعتی و اجرای طرحهای عمرانی کشورها دارد. در این بیمه کلیه خسارات وارد به کارفرما و مقاطعه کار حین ساخت بناهای بزرگ، سدها و جاده ها و اجرای طرحهای لوله کشی، انتقال نیروی برق و همچنین نصب کارخانه ها و نیروگاه ها اعم از آبی و حرارتی و یا اتمی مورد تأمین قرار می‌گیرد. بیمه های مربوط به وسایل نقلیه هوایی از جمله بیمه بدنه هواپیما و هلیکوپتر، بیمه مسئولیت‌های ناشی از مسافرت هوایی، بیمه سرنشین، بیمه مسئولیت فرودگاه ها از جمله ‌بیمه‌هایی است که در قرن اخیر اهمیت قابل ملاحظه‌ای یافته است.

با توسعه زندگی ماشینی و تمرکز جمعیت در شهرها و تراکم داراییها و تأسیسات از یک طرف بیمه های اموال مانند بیمه آتش سوزی و انفجار و نظایر آن توسعه یافت و از طرف دیگر مسئولیت افراد در مقابل اشخاص دیگر به مناسبت خساراتی که در اثر فعالیت‌ها و وسایل و تأسیسات خود به دیگران وارد می‌کنند رو به افزایش گذاشت و بیمه انواع مختلف مسئولیت متداول شد. بدیهی است قوانین و رویه دادگاه ها در تعیین و تشخیص مسئولیت و صدور حکم جبران خسارت اثر زیادی در رواج بیمه مسئولیت در هر کشور دارد. در کشورهای صنعتی حق بیمه انواع مختلف بیمه مسئولیت رقم قابل ملاحظه‌ای از درآمد شرکت‌های بیمه را تشکیل می‌دهد (ویلیامز^[۲۲] و همکاران، ۱۹۹۸).

۲-۵ تاریخچه بیمه در ایران

در بدو تأسيس شرکت های خارجی بیمه، فعالیت شرکت‌های بیمه خارجی در ایران که در بدو امر مفید به نظر می رسید به صورتی درآمده بود که برای اقتصادی ملی به جار نفع، زیان آور بود از یک طرف این شرکت‌ها با بهره گرفتن از عدم اطلاع بیمه گذاران در مقابل پوششهای محدود حق بیمه کلانی مطالبه و دریافت می‌کردند و به بهانه های گوناگون از پرداخت خسارت سرباز می زدند و از طرف دیگر سالانه مقدار قابل توجهی ارز به صورت حق بیمه از کشور خارج می نمودند.

بیمه در ایران قبل از سال “۱۳۱۴” که شرکت سهامی بیمه ایران تأسیس گردید، نمایندگی های خارجی یکی پس از دیگری تعطیل شده و فقط دو شرکت که نمایندگی شرکت‌های بیمه “اینگستراخ” روسیه و “یورکشایر” انگلیس را داشتند باقی ماندند و این شرکت‌ها حتی تا بعد از تشکیل حکومت جمهوری اسلامی و قبل از تاریخ “۴/۴/۵۸” که شورای انقلاب شرکت‌های بیمه را ملی و نمایندگی های خارجی را منحل اعلام کرد به فعالیت خود در ایران ادامه میدادند. قبل از انقلاب اسلامی در ایران یک شرکت بیمه دولتی (شرکت سهامی بیمه ایران) و چهارده شرکت بیمه خصوصی و نمایندگی خارجی (شرکت‌های بیمه: ملی، شرق، آریا، ساختمان و کار، حافظ، ایران و آمریکا، البرز، آسیا، امید، تهران، پارس، دانا و شرکت‌های نمایندگی اینگستراخ و یورکشایر) فعالیت می‌کردند و از سال “۱۳۵۱” بیمه مرکزی ایران جهت هدایت امر بیمه در کشور و نظارت بر شرکت‌های بیمه تشکیل گردید. بعد از انقلاب ابتدا در سال “۱۳۵۸” با مصوبه شورای انقلاب شرکت‌های بیمه خصوصی ملی شده و نمایندگی‌های خارجی تعطیل گردید و از شهریور ماه “۱۳۶۰” به جز شرکت‌های بیمه “آسیا” و “البرز” فعالیت سایر شرکت‌های ملی شده متوقف گردید. از سال “۱۳۶۷” ‌بر اساس مصوبه مجلس شورای اسلامی علاوه بر شرکت سهامی بیمه ایران که یک شرکت بیمه دولتی بود، شرکت‌های بیمه “البرز” و “آسیا” هم دولتی شد و یک شرکت بیمه دولتی دیگر که فقط اجازه فعالیت در بخش بیمه اشخاص به آن داده شد به نام شرکت بیمه “دانا” تشکیل گردید. در حال حاضر پنج شرکت بیمه دولتی علاوه بر تهران که مرکز اصلی آنان است با ایجاد شبکه نمایندگی و تأسیس شعب در اغلب شهرهای کشور به امر بیمه گری می پردازد.

۲-۶ آمیخته های بازاریابی خدمات:

شامل هفت مورد می‌باشند که به ترتیب عبارتند از:

1. 1. محصول یا خدمت^[۲۳]

1. 1. قیمت خدمات^[۲۴]

1. 1. محل فروش یا ارائه خدمات (توزیع)^[۲۵]

1. 1. ترویج و توسعه خدمات^[۲۶]

1. 1. کارکنان (ارائه دهنده خدمات)^[۲۷]

1. 1. امکانات و دارایی های فیزیکی^[۲۸]

1. مدیریت فرایند^[۲۹] (روستا، احمد،۱۳۸۰،ص ۲۴۷)

۲-۶-۱ تبلیغات و آگهی ها:

راهبردهای فراشناختی عمده را می توان در سه دسته قرار داد (سیف، ۱۳۹۰).

۲-۳-۲-۱- راهبردهای برنامه‌ریزی

این راهبردها شامل انتخاب هدف برای یادگیری و مطالعه، پیش‌بینی زمان لازم برای مطالعه، تعیین سرعت مناسب برای مطالعه، تحلیل چگونگی برخورد با موضوع یادگیری و انتخاب راهبردهای یادگیری مناسب است. سیف (۱۳۹۰) از دمبو (۱۹۹۴)، نقل می‌کند که دانشجویان موفق آنهایی نیستند که فقط سر کلاس حاضر می‌شوند و به درس گوش می‌دهند و یا اینکه اقدام به یادداشت برداری می‌کنند، بلکه دانشجویان موفق کسانی هستند که زمان مورد نیاز برای انجام تکالیف درسی را پیش‌بینی می‌کنند و از سایر رفتارهای خود نظم دهی و خود ساماندهی نیز استفاده های فراوان می‌برند.

۲-۳-۲-۲-راهبردهای نظارت و ارزشیابی

منظور از نظارت و ارزشیابی این است که یادگیرنده برای آگاهی یافتن از چگونگی پیشرفت خود بر کارش نظارت آگاهانه اعمال می‌کند و مرتبا به ارزشیابی آن می پردازد. که از آن جمله می توان به سوال پرسیدن به هنگام مطالعه و بررسی زمان و سرعت مطالعه را نام برد (سیف، ۱۳۹۰).

جوناستن^[۳۱] (۱۹۸۸) می‌گوید که در مجموع، همه راهبردهای فراشناختی، نظارت کردن بر فرایند یادگیری را هدف قرار می‌دهند. همچنین نظارت به طور گسترده در الگویی که توسط مارکمن^[۳۲] (۱۹۷۹ و ۱۹۷۷) ارائه شده مورد مطالعه قرار گرفته است. در تحقیقات مارکمن، کودکان متونی را که شامل مطالب ناهمخوانی بود می‌شنیدند اما اغلب نمی‌توانستند آن ها را متوجه شوند. این نتیجه به عدم توانایی در نظارت بر درک متن نسبت داده شد. به طور کلی، کودکان اغلب نمی‌توانند این نوع مسائل را در متن متوجه شوند، اما باید تأکید کرد که بزرگسالان نیز درک خود را کاملاً نظارت نمی‌کنند (نقل از گارتلند و استروس نایدر، ۲۰۰۷).

کپلی (۱۹۸۵) عنوان ‌کرده‌است که بسیاری از خطاهای نظارتی به علت پردازش ناکافی متن می‌باشد. ‌به این معنی که کودکان نمی‌توانند از پردازش استدلالی و سازنده، که توسط بزرگسالان انجام می‌گیرد استفاده می‌کنند. علی‌رغم تصویر نسبتاً منفی از نظارت خود به خودی کودکان، مواقعی نیز وجود دارد که حتی کودکان بسیار کم سن و سال، نارسایی شناخت خود را شناسائی می‌کنند. این نوع نظارت منجر به شروع تغییر راهبرد می‌شود. کودکان بعضی از خطاهای در گفتار، بعضی از مسائل مربوط به درک شنیداری و بعضی از خطاها را در حین محاسبه نظارت می‌کنند (گارتلند و استروس نایدر، ۲۰۰۷).

۲-۳-۲-۳- راهبردهای نظم دهی

راهبردهای نظم دهی یا سامان دهی موجب انعطاف پذیری در رفتار یادگیرنده می شود و به او کمک می‌کند تا هر زمان که برایش ضرورت داشته باشد روش و سبک یادگیری خود را تغییر دهد. راهبردهای نظم دهی با راهبردهای نظارت و ارزشیابی به طور هماهنگ عمل می‌کنند. یعنی وقتی که یادگیرنده از راه نظارت متوجه می شود که در یادگیری موفقیت لازم را به دست نمی آورد و این مشکل ناشی از سرعت کم یا زیاد مطالعه یا راهبردهای غیر مؤثر یادگیری است، بلافاصلا سرعت خود را تعدیل می‌کند و از راهبردهای بهتری استفاده می‌کند (سیف، ۱۳۹۰).

انواع راهبردهای فراشناختی به طور خلاصه در جدول ۲-۲ آمده است.

جدول ۲-۲-راهبردهای فراشناختی (سیف ، ۱۳۹۰: ۲۹۹ )

انواع راهبردهای

فرا شناختی

مصادیق

راهبردهای برنامه ریزی

تعیین هدف مطالعه

پیش‌بینی زمان لازم برای مطالعه و یادگیری

تحلیل چگونگی برخورد با موضوع یادگیری

انتخاب راهبردهای یادگیری شناختی

راهبردهای نظارت و ارزشیابی

ارزشیابی از پیشرفت

نظارت بر توجه

طرح پرسش در حین مطاله

بررسی زمان و سرعت مطالعه

راهبردهای نظم دهی

تعدیل سرعت مطالعه

اصلاح و تغییر راهبرد شناختی

همان گونه که در جدول ۲-۲ نیز مشاهده می شود راهبردهای فراشناختی شامل راهبردهای برنامه ریزی، راهبردهای نظارت و ارزشیابی و راهبردهای نظم دهی است که هرکدام از این راهبردها نیز دارای مصادیقی است که در مظالعه و یادگیری می توان از آن ها استفاده کرد.

پاریس و ینگوراد^[۳۳] (۱۹۸۳) در بحث راهبردهای فراشناختی دو جنبه دانش و کنترل خود و دانش و کنترل فرایند را مطرح می‌کنند (نقل از قلاوندی، ۱۳۹۳).

۱ـ دانش و کنترل خود: دانش و کنترل خود شامل سه بخش تعهد، نگرش و دقت می‌باشد.

الف) تعهد: اکثر معلمان بنابر شم خود می‌دانند که تعهد دانش‌آموزان نسبت به تکالیف درسی عمده‌ترین عامل مؤثر در موفقیت آن ها‌ است. و بدون در نظر گرفتن کیفیت درس ها و مواد درسی اگر شاگردان کوشش ننمایند پیشرفت نخواهند کرد. تعهد، قضیه شانس و تصادف نیست. همه مردم این قدرت را دارند که در هر زمان ایجاد تعهد نمایند. پاریس و کراس^[۳۴] (۱۹۸۳) این جنبه فراشناخت را متحد کردن و تنظیم مهارت با اراده می‌نامند.

ب) نگرش: هنگامی که به انجام تکلیف می‌پردازیم، طرز برخورد ما دقیقاً وابسته به سطح تعهد ماست. وینر^[۳۵] (۱۹۸۳ و ۱۹۷۲) الگوی سه‌گانه رفتار انسان را به عنوان یک اصل قبول دارد. الگویی که در آن، رفتار می‌تواند به دلیل تأثیر متقابل سه مؤلفه مهم یعنی طرز برخورد، نگرش، عواطف و اعمال باشد. گاهی عواطف باعث نگرش‌هایی می‌شود که بعد روی رفتار تأثیر می‌گذارند. نظریه پردازانی همچون وینر و همکاران (۱۹۸۳) و هارتر^[۳۶] (۱۹۸۰) نیروی نگرش را خیلی ساده و صریح، چنین بیان کرده‌اند. «کوشش نتیجه بخش است» (نقل از حسن آبادی و همکاران، ۱۳۹۱).

ج) دقت: آخرین مرحله خود نظم بخشی در فراشناخت است. آگاه بودن و کنترل سطح توجه و دقت است. روانشناسان معتقدند که ما در هر لحظه زیر بمباران محرک ها قرار داریم و مسلماًً نمی‌توانیم به همه آن ها توجه کنیم یا به آن ها بپردازیم، پس به برخی توجه داریم و بقیه را نادیده می‌گیریم (نورمن^[۳۷]، ۱۹۶۹). دقت دونوع است: دقت غیر ارادی و دقت ارادی. دقت غیرارادی انعکاسی است، یک واکنش است. به عنوان مثال، نوزادان با شنیدن صدای بلند سرخود را در جهت صدا تکان می‌دهند. هنگامی که طبق دقت غیرارادی عمل می‌کنیم به غیر عادی‌ترین انگیزه و یا انگیزه‌ای که بیشترین شدت را دارد توجه می‌نمائیم (لورا^[۳۸]، ۱۹۷۳). دقت ارادی تخت کنترل خودآگاه یا هشیار قرار دارد و بیشتر فعال است تا منفعل. برای مثال در حین تماشای یک تصویر وقتی تصمیم می‌گیریم که به جزئیات آن توجه کنیم، طبق دقت ارادی عمل کرده‌ایم. دانش‌آموزان باید این درک را داشته باشند که تکالیف متفاوت نیاز به سطوح متفاوتی از دقت دارد (احضر، ۱۳۸۰).

۲ـ دانش و کنترل فرایند: پاریس و یونگراد (۱۹۸۳) در جریان بحث‌های خود ‌در مورد دانش و کنترل فرایند، دو عنصر مهم را مورد تأکید قرار داده‌اند (سیف، ۱۳۹۰) :

الف: دانش های مؤثر در فراشناخت:

۱ـ دانش خبری: به جنبه‌هایی از «دانش اینکه» و به آگاهی از اطلاعات اشاره دارد.

۲ـ دانش روندی: به جنبه‌هایی از «دانش چگونگی» و به اطلاعات درباره روش‌ها، قانون‌ها و اصول اشاره دارد.

۳ـ دانش شرطی: به جنبه‌هایی از «دانش چه وقت و چرا» مربوط است. و ‌در مورد تصمیم برای روش های ویژه استفاده و انتخاب، قانون ها و اصول به کار می‌رود (هیسو، ۱۹۹۷).

ب ـ کنترل اجرایی رفتار:

الف) خبری^[۷۸]– برنامه هایی که در این گروه جای می گیرند ، کلیه رویدادهای داخلی و خارجی اعم از سیر تحولات سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، ورزشی … را به منظور اطلاع رسانی پوشش خواهند داد. امروزه تولید این گونه آثار به یکی از دغدغه های مهم مراکز پخش تبدیل شده ، تا جایی که کشورها برای حضور مستمر و تاثیر گذار در این عرصه علاوه بر تقویت شبکه های داخلی از لحاظ پخش به موقع و کامل خبرها اقدام به تأسيس شبکه های خبری برون مرزی می‌کنند. برای مثال در ایران علاوه بر شبکه خبر که ۲۴ ساعته به پخش خبر مشغول است ، می توان به شبکه های برون مرزی press tv والعالم اشاره نمود که به پخش خبر به زبان انگلیسی و عربی می پردازند.

ب) عقیدتی و تربیتی^[۷۹]– برنامه هایی هستند که با بهره گرفتن از حضور علمای حوزه و دانشگاه در زمینه افزایش اطلاعات دینی با هدف معرفی کامل تر و بهتر مبانی و احکام اسلامی فعالیت می‌کنند. به دلیل اهمیت این موضوع علاوه برآنکه در شبکه های مختلف تلویزیون روزانه و به انحای مختلف برنامه هایی به بررسی سیره پیامبران و ائمه ، آشنایی با واجبات و مستحبات ، حتی معرفی فرقه های ضاله و منحرف ضد دین (برای مثال بهایت ، بابیت…) و پخش اذان و قرآن اختصاص یافته ، شبکه قرآن و معارف سیما نیز تمام وقت و به صورت کاملاً تخصصی به تشریح موضوعاتی از این دست می پردازد.

ج) فرهنگی^[۸۰]– برنامه هایی از این دست به معرفی نمادها و فرهنگ داخلی و خارجی اعم از ادبی ، هنری و تاریخی می پردازند. بدین تعبیر که با روایت زندگی نامه ادبا ، هنرمندان ، دانشمندان و در مجموع فرهیختگان و آثار آن ها در قالب های متفاوت اعم از مستند یا داستانی سیر تاریخی یک کشور را مورد بررسی قرار می‌دهند. شایان ذکر است که از طریق این برنامه ها می توان به شکل گیری یک فرهنگ اصیل ایرانی و اسلامی اقدام نمود که نه تنها پیرو هیچ یک از فرهنگ های شرق و غرب نباشد ، بلکه خود فرهنگی قابل اعتنا و در خور توجه و الگو ارائه دهد.

د) اجتماعی^[۸۱]– برنامه هایی که با طرح نقدهای چالشی مشکلات و بحران های اجتماعی همچون فقر ، فحشا ، اعتیاد ، جنایت ، بیکاری و معضلاتی از این دست را بررسی کرده و در راستای آگاه سازی آحاد مختلف جامعه با حقوق فردی ، اجتماعی ، قوانین اساسی ، مدنی و… از یک سو و بهداشت فردی و اجتماعی نیز گام بر می دارند. برنامه های اجتماعی بسته به اهمیت موضوع از شکل های مختلفی همچون مستند ، نمایش ، مجموعه داستانی و … برای آموزش خانواده ها به عنوان مهمترین و کوچک‌ترین اجزای تشکیل دهنده جامعه گام بر می دارند.

ه) سیاسی^[۸۲]– برنامه های سیاسی به طور کاملاً تحلیلی مسائل سیاسی روز اعم از داخلی و خارجی را بررسی می‌کنند. بی شک زمینه اصلی چنین برنامه هایی بسته به مورد وضعیت داخلی و خارجی ایران از لحاظ سیاسی در جریان انقلاب شکوهمند اسلامی ، هشت سال دفاع مقدس و از سوی دیگر موقعیت فعلی ایران در منطقه خاورمیانه نسبت به سایر کشورها می‌باشد.

و) اقتصادی^[۸۳]– آن دسته از برنامه هایی هستند که با مبنا قرار دادن اقتصاد اسلامی به بررسی وضعیت نهادهای دولتی ، تعاونی و خصوصی پرداخته و اثرات بخش های مهم و تاثیر گذار از جمله کشاورزی ، صنعت و خدمات را بر اقتصاد داخلی مورد تحلیل قرار می‌دهند.

ز) سرگرمی و ورزشی- این موضوع اولویت اول ساخت برنامه در تلویزیون را شامل می شود. طراحان چنین برنامه هایی با ساخت برنامه های ترکیبی به ترویج روحیه جمعی ، تقویت سلامت فردی و اجتماعی پرداخته و از سوی دیگر با ارائه نمونه سالم و شاد از تفریح و سرگرمی به پویایی هر چه بیشتر جامعه اسلامی کمک می‌کنند.

بند دوم ) از لحاظ شکل (قالب)

برنامه سازان صدا و سیما با توجه به اینکه از پخش اثر تلویزیونی چه انتظاری دارند ؛ بدین تعبیر که تاثیر آن بر بیننده تا چه اندازه باشد ، شکل و قالب برنامه را انتخاب خواهند نمود. حتی گاهی بسته به نوع برنامه از چند شکل برای ساخت آن استفاده خواهند کرد. ‌بنابرین‏ شکل برنامه متناسب با محتوا و موضوع برنامه انتخاب خواهد شد. اما پرکاربرد ترین قالب ها برای ارائه اثر تلویزیونی عبارتند از :

الف) نمایش(درام) : رایج ترین قالب برای ارائه اثر تلویزیونی در قاب تلویزیون نمایش می‌باشد. کارگردانان با بهره گرفتن از این شکل ، بر اساس داستان اعم از آنکه تخیلی باشد یا واقعی ، مطلب را به شیوه ی هنری بیان می‌کنند. پر واضح است که طرح مسائل به شکل روایی و داستانی برای مخاطب جذابیت بیشتری داشته و از حیث اثر گذاری نیز حائز اهمیت است. قالب نمایش برای آثار تلویزیونی بسته به نحوه ساخت اثر و عوامل تهیه و تولید آن ؛ به یکی از صورت های زیر ارائه خواهد شد :

۱٫ فیلم سینمایی^[۸۴]– این نوع فیلم محصول تبدیل فیلم نامه با بهره گرفتن از عناصر مکانی ، زمانی و شخصیت ها به یک فیلم با مدت پخش مشخص ( بین ۹۰ تا ۱۲۰ دقیقه ) و پیاده کردن آن روی نوار سلولوئید است. قالب مذکور معمولاً در سالن های عمومی به نمایش در می‌آید . از حیث منطقی رابطه میان اثر سینمایی و اثر تلویزیونی عموم خصوص من وجه است ؛ بدین تعبیر که بعضی آثار سینمایی می‌توانند کاری مستقل یا چکیده یک سریال تلویزیونی باشند و یا بالعکس بعضی آثار تلویزیونی نیز می‌توانند کاری مستقل یا اثر سینمایی باشند.

۲٫ فیلم تلویزیونی^[۸۵]– این نوع از فیلم هم روایت تصویری فیلم نامه است که با توجه به کادر تلویزیون تهیه شده و قاعدتاً با فیلم سینمایی از جهت نحوه ساخت و تولید دارای تفاوت های است.(تله فیلم)

۳٫ نمایش تلویزیونی^[۸۶]– این گونه از نمایش تبدیل اثر تئاتری به شکل تصویری است ، یعنی بدون آنکه بیننده در سالن تئاتر حضور داشته و مستقیماً با بازیگران ارتباط برقرار کند ، با بهره گرفتن از دوربین و سایر امکانات ؛ صحنه تئاتر ضبط شده و بینندگان فارغ از محدودیت های سالن های نمایش می‌توانند ، از طریق دیدن تلویزیون از تماشای تئاتر لذت برده و همان فضا را تجربه کنند. (تله تئاتر)

۴٫ برنامه های عروسکی^[۸۷]– سازندگان برنامه های کودک ، با خلق عروسک های جذاب و طراحی آن ها به عنوان موجودی زنده و صاحب تفکر و دارای قدرت عمل ، آن ها را ملموس و پذیرفتنی می‌کنند. قاعدتاً این آثار لحظه های خوشی را برای بینندگان به خصوص کودکان رقم زده و از حیث انتقال پیام نیز دارای قابلیت های بالقوه ای می‌باشند. برای مثال می توان به برنامه کاملاً عروسکی مدرسه ی موش ها اشاره کرد.