۴-۱) اهداف پژوهش

۱- تعیین میزان اثر بخشی آموزش مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری بر کاهش باورهای غیر منطقی در معتادان به مواد مخدر

۲- تعیین میزان اثربخشی آموزش مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری بر افزایش تاب آوری در معتادان به مواد مخدر

۳- تعیین ماندگاری تاثیر آموزش مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری بر کاهش باورهای غیر منطقی معتادان در دوره پیگیری

۴- تعیین ماندگاری تاثیر آموزش مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری بر افزایش تاب آوری معتادان به مواد مخدر در دوره پیگیری

۵-۱) فرضیات:

آموزش مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری بر کاهش باورهای غیر منطقی معتادان به مواد مخدر تاثیر دارد.

آموزش مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری بر افزایش تاب آوری معتادان به مواد مخدر تاثیر دارد.

۶-۱) تعریف نظری و عملیاتی مفاهیم

۱-۶-۱) معتاد:

تعریف نظری:

معتاد فردی است که از راه های گوناگون نظیر خوردن، تزریق، دود کردن یا استنشاق، یک یا چند ماده مخدر را باهم به صورت مداوم مصرف می‌کند و در صورت قطع آن با مسائل جسمانی، رفتاری یا هردو مواجه می شود (ستوده ناورودی،۱۳۹۱).

تعریف عملیاتی:

افرادی که وابستگی به مواد پیدا کرده‌اند و دوره ترک در کمپ را می گذرانند.

۲-۶-۱) تفکرات غیر منطقی

تعریف نظری:

هر نوع فکر، هیچان، یا رفتاری که باعث تخریب نفس و متلاشی نمودن نفوذ خود می شود و نتایج مهم آن اختلال در تندرستی انسان است ( الیس^[۱۳]، ۱۹۷۷؛ به نقل از امین خوئی، ۱۳۷۷).

تعریف عملیاتی:

میانگین نمره ای که فرد در پرسشنامه IBT^[14] (۱۹۶۹) به دست می آورد. در این پرسشنامه کمترین نمره ۱۰۰ و بیشترین نمره ۵۰۰ است. نمره بالا نشان دهنده تفکرات غیر منطقی بالا و نمره پایین نشان دهنده تفکرات غیر منطقی پایین است.

۳-۶-۱) تاب آوری

تعریف نظری:

تاب آوری به فرایند پویای انطباق مثبت با تجربه های تلخ و ناگوار اطلاق می شود. تاب آوری، که «مقاومت در برابر استرس» یا «رشد پس از ضربه» نیز نامیده شده است، در امتداد یک پیوستار با درجات متفاوت از مقاومت در برابر آسیب ها روانشناختی قرار می‌گیرد. تاب آوری بر حسب این تعریف فراتر از جان سالم بدر بردن از استرس ها و ناملایمات زندگی است (بونانو،۲۰۰۴).

تعریف عملیاتی:

در این پژوهش منظور از تاب آوری نمره ای است که آزمودنی ها در پرسشنامه تاب آوری کونور و دیویدسون (۱۹۹۸) به دست می آورند.

۴-۶-۱) مهارت های مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری

تعریف نظری:

مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری به خانواده ای از درمان های مدیریت استرس گفته می شود که بر رویکرد شناختی-رفتاری متمرکز است. مدیریت استرس توانایی افراد برای کاهش استرس و سازگاری مناسب با موقعیت های استرس آور تلقی می شود. این مداخله مرکب از عناصری از قبیل افزایش آگاهی ‌در مورد استرس، آموزش تن آرامی، شناسایی افکار ناکارامد، بازسازی شناختی، آموزش حل مسئله، آموزش مهارت های ابراز وجود، مدیریت خشم و مدیریت زمان می‌باشد (لیندن^[۱۵]،۲۰۰۵).

تعریف عملیاتی:

در پژوهش حاضر، منظور ۱۰ جلسه آموزش هفتگی می‌باشد که هر جلسه طی ۹۰ دقیقه برگزار می شود و در آن از اصول و تکنیک های مدیریت استرس به شیوه شناختی-رفتاری استفاده خواهد گردید. این برنامه آموزشی توسط آنتونی و همکاران (۲۰۰۷) تدوین شده است.

فصل دوم

مبانی نظری و پیشینه پژوهش

مسئله اعتیاد موضوعی پیچیده است که در آن عوامل اجتماعی، سیاسی، فردی، اجتماعی-فرهنگی همگی در آن دخیل هستند و در این فصل ما تلاش کرده ایم مفهوم اعتیاد، انگیزه شروع مصرف مواد، اصطلاحات مرتبط با اعتیاد، انواع مواد مخدر و همچنین مبانی اعتیاد را به اختصار توضیح دهیم. سپس بنابر هدف پژوهش اصطلاحات باورهای غیر منطقی، تاب آوری و مدیریت استرس را از دیدگاه های نظری متفاوت شرح داده ایم.

۱-۲) پیشینه نظری

۱-۱-۲) پدیده مصرف مواد مخدر و اعتیاد

مصرف مواد مخدر پدیده ای با سابقه است، شاید نتوان به درستی تاریخی برای شروع مصرف مواد مخدر تعیین کرد ولی در آثار برخی بزرگان می توان نام این مواد را یافت. برای مثال می توان به گفته های بقراط، رازی و ابن سینا از مصرف و فواید تریاک اشاره کرد، اما اعتیاد به مواد مخدر به عنوان یک وضعیت خاص پدیده نسبتا جدیدی است که از اواخر قرن ۱۸ و اوایل قرن ۱۹ میلادی شناخته شد. در ایران به استثناء برخی مقاطع تاریخی و نیز دوره اخیر هیچگاه مصرف مواد مخدر جرم یا پدیده ای خلاف اعتقادات مذهبی به شمار نمی رفته است. بر خلاف آن مصرف مواد مخدر به عنوان فعالیت فراغتی طبقات بالای جامعه به حساب می‌آمد و در برخی مناطق کشور به عنوان نیاز اقلیمی و یا مطابق با فرهنگ محلی به شمار می رفته است. در حال حاضر بنابر آمارهای رسمی، حدود دو میلیون مصرف کننده مواد مخدر در کشور وجود دارد. این در حالی است که طی دهه هفتاد، حدود دو میلیون نفر به جرم قاچاق، توزیع و یا مصرف مواد مخدر دستگیر و زندانی می‌باشند. در حالی که در افغانستان به طور روزانه بیش از هفت تن تریاک تولید می شود و حدود نیم تن انواع مواد مخدر در کشور ثبت و ضبط می شود، همه روزه سه الی چهار نفر بر اثر سوء مصرف مواد مخدردر کشور جان خود را از دست می‌دهند. علاوه بر آن چشم انداز آینده ‌بر اساس روند شناسی فعلی و نیز برآورد پیش بینانه چندان روشن نیست و حکایت از وخامت اوضاع دارد (حاجلی،۱۳۸۷،به نقل از میرزایی نیستانی،۱۳۹۱).

۲-۱-۲) تعریف اعتیاد و نرخ شیوع آن

هر گونه وابستگی روانی یا فیزیولوژیک ارگانیسم نسبت به یک ماده را اعتیاد گویند. مشخصه اعتیاد پیدایش سندرم ترک یا محرومیت^[۱۶] است که هنگام قطع ناگهانی مواد ظاهر می‌گردد. به نظر می‌رسد که در فرد معتاد وجود ماده اعتیاد آور برای حفظ کارکرد طبیعی سلولی الزامی گردیده و قطع آن موجب دگرگونی فعالیت های فیزیولوژیک و در نتیجه علائم محرومیت می شود. در سال ۱۹۶۴ سازمان بهداشت جهانی ‌به این نتیجه رسید که اصطلاح اعتیاد، اصطلاحی علمی نیست و وابستگی به مواد را جایگزین آن کرد (سادوک و سادوک،۲۰۰۷).

اعتیاد یک بیماری روانی ، اجتماعی و اقتصادی است که از مصرف غیر طبیعی و غیر مجاز برخی مواد مانند الکل، تریاک، حشیش و … ناشی می شود و باعث وابستگی روانی یا فیزیولوژیک فرد مبتلا ‌به این مواد می شود و در عملکرد جسمی، روانی و اجتماعی وی تاثیرات نامطلوب بر جای می‌گذارد (بهرامی،۱۳۸۸).

وابستگی روانی حالتی است که شخص پس از مصرف مواد مخدر، احساس آرامش رضایت و لذت می‌کند، وابستگی روانی مهمترین عامل مصرف مواد اعتیادآور است (منوچهری ،۱۳۸۹). وابستگی جسمی عبارت از حالت انطباقی در بدن فرد است که پس از استعمال مکرر مواد مخدر پدید می‌آید و در واقع بدن فرد نسبت به آن عادت می‌کند و در صورت عدم استعمال به خماری و دردهای جسمی دچار می شود (اختر محققی،۱۳۸۵).

خودپنداره ، یک از صفات ویژه انسان‌هاست که از اوایل کودکی آغاز می‌شود و در طول زندگی هم چنان ادامه دارد. هر فرد، شناخت و ادراک خاصی از خود دارد که دیگران از آن بی‌اطلاع‌اند. افکار و نگرش‌های مربوط به «خود» فرد، یک نظام مفهومی را می‌سازد که می‌توان آن را خودپنداره نامید (محسنی، ۱۳۷۵، ص۱۸). این نظام فکری و شخصیتی دربرگیرنده‌ی کلیه ملاحظات فرد درباره خود و صفات جسمی و روحی، قابلیت‌ها و توانایی‌ها، استعدادها، نوع باورها و ارزش‌های فلسفی اخلاقی، سیاسی، مذهبی و دیگر ویژگی‌های اجتماعی- روانی است که او را از «دیگر» افراد متمایز می‌سازد. به علاوه بر این، عوامل دیگری مانند خاطرات گذشته، موفقیت‌ها و شکست‌های پیشین، باورها، علایق و نوع ارتباط فرد با دیگران، باعث ادراک فرد از خود و زمینه‌ی لازم جهت خود ارزشیابی به وجود می‌آورد. که این ارزشیابی، مبنای حرمت خود، احساس گناه، شرمساری و هویت شخصی فرد را تعیین می‌کند (محسنی، ۱۳۷۵). با تمام این تعابیر و تفاسیر، فرد است که ادراک نهایی نسبت به خود انجام می‌دهد و جایگاه خود را در تبیین افراد دیگر پیدا می‌کند. خود پنداره به عنوان قضاوت کلی فرد و ارزش‌گذاری ‌در مورد خودش تعریف شده است.

(هارتر^[۶۸]، ۱۹۷۵). در جایی دیگر، به فرایند آگاه شدن هر فرد از ویژگی‌های شخصیتی‌اش، نوع روابط با دیگران، نظرش نسبت به حوادث و وقایع، ظرفیت‌ها و توانایی‌های او اشاره شده است

خود پنداره هر فردی به تدریج از طریق بازخورد از سوی افراد مهم، بویژه والدین، شکل می‌گیرد (روزنبرگ^[۶۹]، ۱۹۶۵ ترجمه حسین پور،۱۳۸۹). خود پنداره به عنوان یک سازه‌ی چند بعدی، تعریف شده است که دارای ابعاد خاصی از جمله اعتماد به نفس، احساس استقلال، توانش تحصیلی و اخلاقی می‌باشد.

به طور کلی، مفهوم خودپنداره ، یک سازه‌ی چند بعدی است که با مفاهیم خودپنداره تحصیلی، اجتماعی و بدنی مرتبط است

مفهوم خود پنداره ؛ مفاهیم خاص دیگری مانند توانایی کلی، ارزش تکالیف، عملکرد، سطح دشواری تکالیف، ارزشیابی از توانایی خود، فعالیت‌های تحصیلی مانند ریاضی، زبان انگلیسی، علوم و غیره ارتباط دارد (الکس، مارش، هاتی و برن هلت، ۲۰۰۰ به نقل از برن هلت، ۲۰۰۳ ترجمه حسین پور،۱۳۸۹) هر کس قادر است به افکار و احساسات خود بیندیشد و می‌تواند از خصوصیات و توانایی‌های خود آگاه شود؛ و از خود درکی حاصل کند با شکل‌گیری ازن نگرش‌ها، ممکن است هر فردی برای خود، ارزشی منفی یا مثبت قایل شود و این گونه به استنباط از توانایی‌های خود بپردازد.

ادراک در روان شناسی امروزی، به معنای فرایند ذهنی یا روانی است که گزینش و سازماندهی اطلاعات حسی و نهایتاًً‌معنابخشی آن ها را به گونه‌ای فعال به عهده دارد (ایروانی و خداپناهی، ۱۳۷۹). در ادراک تجارب، انتظارات حالات انگیزشی، شناختی، عاطفی و بافتی که در آن رفتار رخ می‌دهد تاثیر دارند.

خودپنداره می‌تواند، نمودی از انگیزش‌های فردی و نظام ارزشی حاکم بر دیدگاه فرد از خودش باشد که متاثر از عوامل چندی از جمله، نوع برخورد و رفتار والدین، بازخورد ناشی از اعمال و رفتار فرد، و پیامدهایی که این اعمال و رفتار برای شخص دارد، توصیف شود (روحانی، ۱۳۵۱، به نقل از یعقوب خانی غیاثوند، ۱۳۷۲).

خود پنداره از ادراکات فرد از خود است، که از طریق تجربه، تعامل با دیگران و اسنادهای رفتاری مربوط به خودش، حاصل می‌شود

یکی از عوامل که موجب خودپنداره مثبت در نوجوانان می‌شود، احساس خوبی است که ‌در مورد خود کسب می‌کند، فلاسفه‌ی فطری‌نگر از جمله دکارت^[۷۰] (۱۶۴۰) و کانت^[۷۱] (۱۷۸۱) معتقد بودند که شیوه ادراک هر فرد، چیزی است که با آن به دنیا آمده است (مید، ۱۹۶۵). تجربه‌گرایانی چون برکلی^[۷۲] (۱۷۰۹) و لاک^[۷۳] (۱۶۹۰)، مدعی بودند که افراد، شیوه ادراک را با تجربه‌ اشیاء دنیای پیرامون خود یاد می‌گیرند (مید، ۱۹۶۵). اما روان‌شناسان امروزی، به تلفیقی از این دو معتقدند مارش و شاولسون (۱۹۸۵) معتقدند که افکار و ادراکات مربوط به «خود» از طریق تجربه و تعامل با محیط، پی‌ریزی شده و در ذهن خود شکل می‌گیرند (مارش و هاربرت، ۱۹۹۰ ترجمه حسین پور، ۱۳۸۹).

خود، در آغاز به وسیله ترکیبی از ارتباطات اولیه شکل می‌گیرد؛ که نوع این ساختار در رشد و شکل‌دهی شخصیت افراد، اهمیت بسزایی دارد. از آنجایی که خانواده مهمترین بافت سازنده و شکل‌دهنده خودپنداری و خود ادراکی کودکان و نوجوانان است بسیاری از ارزش‌ها، اعتقادات و معیارهای رفتاری را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در صورتی که این روابط بر پایه اعتماد، محبت و احترام متقابل باشند، باعث ایجاد تصویری مثبت از خود می‌گردد و هنگامی که نوع روابط حاکم بر خانواده، استبدادی و خالی از عاطفه باشد، ممکن است نوع نگرش منفی در فرد نسبت به خود ایجاد کند.

یکی از راه‌‌های ایجاد خودپنداره مثبت، احترام به فرزندان و توجه به شخصیت آن‌هاست. به نقل از فرزندانی که در خانواده، به طور شایسته از سوی والدین، مورد احترام و ارزش قرار نگیرند به علت عدم توجه به حقوق و نظرات دیگران، ممکن است متقابلاً مورد بی‌احترامی قرار گیرند و این باعث صدمه رسیدن به شخصیت آنان و ایجاد خود ادراکی منفی در آنان شود برامل^[۷۴]، ۱۹۷۷ واتکینز^[۷۵]، ۱۹۸۸ ترجمه حسین پور،۱۳۸۹).

۲-۱۴نقش اسناد در خود پنداره تحصیلی

ویژگی مهم اسناد این است که در دامنه وسیعی از فعالیت‌ها، افکار و رفتار انسان‌ها ظاهر می‌شود و در پیامدهای مربوط ‌به این موضوع رشد می‌کند به عنوان مثال هنگامی که دانش‌آموزی در امتحان با شکست مواجه می‌شود، دلایل این رویداد را به خودش یا به عوامل محیطی اسناد می‌دهد (بل- گردلر^[۷۶]،۱۸۹۶ترجمه جاودان،۱۳۸۳).

هایدر^[۷۷] (۱۹۵۳) اسناد را تلاش برای فهمیدن چرایی یک رفتار و نشانگر دلایل ادراکی از رویدادها و نتایجی که برای فرد به دنبال دارد و روش‌هایی که اشخاص برای قضاوت،‌ تبیین و تفسیر علّی ‌در مورد علت وقوع رفتار بیان می‌کنند، توصیف می‌کند. (بل- گردلر، ۱۹۸۶) در نظریه اسناد، علت‌های ادراکی افراد، به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ افراد با هسته‌ی کنترل بیرونی و افراد با هسته‌ی کنترل درونی‌. افراد با هسته کنترل بیرونی معتقدند علت پیامدهای رفتاری آنان وابسته به بخت و اقبال و یا مراجع قدرت است.

۱ – مشخص کردن اهداف آموزشی

آنچه را که از یادگیرندگان به عنوان هدف آموزشی انتظار دارید، در آغاز درس دقیقا به دانش آموزان بگویید. ترغیب یادگیری دانش آموزان و دانشجویان مستلزم بیام صریح هدف های آموزشی و نوع رفتارها یا مهارت هایی است که آن ها می خواهند بیاموزند. پژوهش های انجام شده نشان داده‌اند یادگیرندگانی که از هدف های درس و آموزشی مطلع نمی شوند، به خوبی یادگیرندگانی که معلم پیش از آغاز درس دقیقا آن ها می‌گوید که چه انتظاراتی از آن ها دارد، در پیشرفت درسی موفق نمی شوند.

علاوه بر این مطلب ، معلمان باید در ضمن دادن هدف های آموزشی به یادگیرندگان ، در آن ها نسبت به نتایج یادگیری انتظارات مثبتی ایجاد کنند. ندادن اطلاعات ضروری به یادگیرندگان ‌درباره نتایج مهم فعالیت های یادگیری شان یا ایجاد انتظارات منفی در آنان درباره کاری که باید بکنند، منجر به انگیزه یادگیری در آن ها نخواهد شد.

۲ – در شرایط مقتضی از تشویق های کلامی استفاده کنید.

در بسیاری مواقع تقویت ملموس به اندازه تشویق های کلامی معلم مؤثر نیست. استفاده از اظهاراتی چون خوب ، مالی ، مرحبا پس از عملکرد درست دانش آموز از تدابیر مؤثر انگیزشی است. تشویق دانش آموز ساده ترین و طبیعی ترین وسیله است که به سهولت در اختیار معلمان قرار دارد موثرترین تشویق آن است که به رفتار و عملکرد درست دانش آموز وابسته باشد. ضمنا معلم نباید بیشتر از اندازه لازم دانش آموز را مورد ستایش و تشویق قرار دهد. تشویق بیش از حد اثرش را از دست می‌دهد و از خاصیت تقویت کنندگی آن کاسته می شود.

علاوه بر اظهارات شفاهی ، تشویق های کتبی در ورقه امتحانی و دفترچه تکلیف دانش آموزان بر یادگیری آنان اثر مثبت دارد. پژوهش هایی که پیج در این باره انجام داده او را متقاعد کرده که وقتی معلم به خود زحمت می‌دهد و در دفترچه تکلیف دانش آموزان اظهارات تشویق آمیزی می نویسد، این اظهارات بر کوشش ، دقت ، نگرش با هر آنچه سبب افزایش یادگیری دانش آموزان می شود، تاثیر چشم گیری بر جای می‌گذارد این تاثیر از توانایی دانش آموز برای یادگیری مستقل است.

۳ – از آزمون ها و نمرات به عنوان وسیله ای برای ایجاد انگیزش در یادگیرندگان استفاده کنید.

از آنجا که نتایج آزمون ها به صورت نمره هایی به یادگیرندگان داده می‌شوند، با پاداش های مختلف ، چون تأیید معلم و والدین ، ارتقا به کلاس بالاتر ، دریافت گواهینامه ، ورود به دانشگاه ، کسب مشاغل مورد علاقه و مواردی نظایر این ها وابسته اند، نمره های معلمان دارای ارزش انگیزشی زیادی هستند. ‌بنابرین‏ ، معلم می‌تواند ، با اجرای مکرر آزمون ها ، سطح انگیزشی یادگیرندگان را بالا ببرد. با این حال نکته ای که معلم باید در رابطه با آزمون ها و امتحانان مختلف در نظر بگیرد، این است که از آن ها به عنوان وسیله ای برای دادن باز خورد به دانش آموزان در رابطه با نحوه عملکرد و میزان یادگیری شان استفاده کنند، نه به عنوان وسیله ای جهت ارعاب و تنبیه آنان.

۴ – از خاصیت برانگیختگی مطالب مختلف استفاده کنید.

محرک های تازه ، تعجب برانگیز و پرمعنی سطح برانگیختگی را افزایش می‌دهند و سبب تحریک حس کنجکاوی یادگیرنده می‌شوند. معلم می‌تواند با ارائه مسائل و مطالبی که از این ویژگی ها برخوردارند، در یادگیرندگان ایجاد انگیزش کنند. در این مورد باید دقت شود که مسائل و مطالب ارائه شده، بیش از حد توانایی دانش آموزان پیچیده نباشند، زیرا ممکن است به شکست و ناکامی در آن ها منجر گردد.

۵ – مطالب آموزشی را از ساده به دشوار ارائه دهید.

ارائه مطالب درسی به صورت متوالی ، از ساده به دشوار موجب می شود که یادگیرندگان ابتدا در یادگیری مطالب ساده به اندازه کافی موفقیت به دست آورند. این کسب موفقیت اولیه ، ‌انگیزه یادگیرنده را برای یادگیری های بیشتر افزایش می‌دهد و بر آمادگی او می افزاید. علاوه بر این کسب پیشرفت غالبا به دریافت پاداش و تأیید از سوی معلم و والدین منجر می شود که این خود یکی از عوامل انگیزشی بشمار می‌آید. ‌بنابرین‏ معلم باید سعی کند تا در تمام مراحل آموزشی برای همه یادگیرندگان فرصت کسب موفقیت فراهم آورد.

۶ – ایجاد رقابت و هم چشمی در میان دانش آموزان جلوگیری کند.

معلم باید از ایجاد رقابت بین دانش آموزان که به کسب موفقیت در معدودی از آن ها و شکست اکثریت آن ها می‌ انجامد، جلوگیری به عمل آورد. معلم ‌به این منظور می‌تواند از تدابیر مختلفی استفاده کند به عنوان مثال ، برای جلوگیری از ایجاد رقابت منفی میان دانش آموزان در بحث های کلاسی ، معلم می‌تواند در جریان بحث، پس از گفتن نام دانش آموزی معین ، به طرح سوال بپردازد، نه اینکه ابتدا سوال را طرح کند و بعد از کلاس بخواهد تا هر که می‌تواند به طور داوطلبانه به سوال او جواب دهد.

بردن نام دانش آموز پیش از طرح سوال موجب خواهد شد که معلم مشارکت همه افراد کلاس را در فعالیت های آموزشی جلب نماید و همه افراد کلاس تقویت دریافت کنند. اما اگر معلم ابتدا سوال را طرح کند و بعد از دانش آموزان نخواهد تا هر که می‌تواند به آن جواب دهد، تعداد کمی از دانش آموزان مستعد و قوی کلاس به سوال های معلم پاسخ می‌دهند و تنها آن ها مورد تأیید و تقویت قرار خواهند گرفت.

۷ – هنگام آموزش دادن مطالب تازه از مثال های آشنا استفاده کند.

هنگام آموزش مطالب تازه از مثال های آشنا و هنگام کاربرد مطالب آموخته شده از موقعیت های تازه استفاده کند. وقتی که می خواهید مطلب تازه ای را به دانش آموزان بیاموزید آن را با بهره گرفتن از مثال ها و موارد ملموس و آشنا به یادگیرندگان توضیح دهید. این اقدام به جریان یادگیری سرعت می بخشد و سطح علاقه مندی دانش آموزان را افزایش می‌دهد. اما هنگامی که می خواهید کاربرد مطالب آموخته شده را نشان دهید، آن ها را در موقعیت های تازه و بدیع به کار برید. استفاده از موقعیت های تازه از یکنواختی مطالب و حالت کسل کنندگی آن می کاهد و به علاقه یادگیرنده در استفاده از آنچه آموخته است، می افزاید.

۸ – از روش های متنوع برای تدریس استفاده نمایید.

علاوه بر توضیح و تشریح مطالب به طور کلامی ، تا آنجا که ممکن است از روش های دیگر آموزشی نیز استفاده کنید. بحث گروهی ، بازی های آموزشی ، گزارش انفرادی و گروهی به وسیله دانش آموزان گزارش مطالب دروسی مانند تاریخ به صورت نمایش زنده و هر تدبیری دیگری که دانش آموزان را در فعالیت شرکت دهد، به مقدار زیاد انگیزه آن ها را بالا می‌برد. کسل کننده ترین روش آموزشی آن است که معلم تمام وقت کلاس را به خود اختصاص دهد و فرصت هیچ گونه فعالیت و اظهار نظری را به یادگیرندگان ندهد. پژوهش های متعدد نشان داده است که یکی از بهترین راه های ایجاد انگیزه در یادگیرندگان شرکت دادن آن ها در فعالیت های کلاسی است.

۹ – پیامدهای منفی مشارکت یادگیرندگان در فعالیت یادگیری را کاهش دهید.

مشارکت دانش آموزان در جریان یادگیری باید با تقویت مثبت مواجه گردد تا موجب دلسردی آن ها نشود. معلم برای این منظور باید سعی کند از پیامدهای آزارنده این کار جلوگیری به عمل آورد.

۱۰ – به دانش آموزان مسائل و تکالیفی بدهید که نه خیلی ساده و نه خیلی دشوار باشند.

فرهنگ سنتی سازمانی به طور چشم گیری با فرهنگ کارآفرینانه درون سازمان تفاوت دارد. اصول هدایت کننده در فرهنگ سنتی سازمانی عبارت است از اینکه طبق دستورالعمل داده شده عمل کنید و هیچ گونه خطا و اشتباهی از شما سر نزند، شکست نخورید. همچنین تفاوت هایی در ارزش ها و اصول مشترک در فرهنگ وجود دارد. در سازمان های سنتی با سیستم های گزارش گیری، خطوط کلی قدرت و مسئولیت، دستورالعمل ها و ساز و کارهای کنترل، ماهیتی سلسله مراتبی دارند، اما فرهنگ سازمان کارآفرینانه درون سازمانی به جای داشتن ساختار سلسله مراتبی ساختار مسطح با شبکه سازی، کار گروهی مبتکران و مشاوران فراوان دارد. ارتباطات کاری نزدیک به ایجاد جوی از اعتماد و رایزنی کمک می‌کنند و دست یابی به دیدگاه ها و هدف ها را تسهیل می نمایند. ( پیکارجو، علی اصغری، ۱۳۸۷)^[۶۷]

تاثیر متقابل فرهنگ و کارآفرینی

فرهنگ یک جامعه می‌تواند موجبات تقویت بنیان های کارآفرینانه را فراهم ساخته و بستر مناسب و مساعد را برای رشد و توسعه کارآفرینی به ویژه در سازمان ها به وجود آورد. از سوی دیگر کارآفرینی از طریق تحرک بخشیدن به جامعه و ایجاد زمینه‌های توسعه همه جانبه باعث رشد و ارتقای ارزش های اجتماعی شده و با تولید ثروت، امکان سرمایه گذاری بیشتر در تمام ابعاد از جمله امور فرهنگی را میسر می‌سازد. بدیهی است که برای نفوذ فرهنگ کارآفرینی در عمق جامعه، باید تمام خرده فرهنگ های مرتبط یعنی: فرهنگ کار، فرهنگ مشارکت و کارگروهی، فرهنگ خلاقیت و نوآوری، فرهنگ سرمایه کاری به ویژه سرمایه گذاری خطرپذیر، و فرهنگ جسارت پروری و خطر پذیری در جامعه شکل گیرد (گلستان هاشمی، ۱۳۸۲، ۹۰-۸۹). از سوی دیگر همان طور که فرهنگ جامعه بر فرآیندها و پدیده‌های کارآفرینی تاثیر دارد به طور متقابل کارآفرینی نیز دارای نقش تعیین کننده ای بر فرهنگ جامعه می‌باشد و اصولا کارآفرینی یکی از عوامل اصلی فرهنگ سازی محسوب می‌گردد. به عنوان مثال هنگامی که اختراعاتی مانند لامپ برق، تلگراف و… با اقدامات کارآفرینانه به مرحله تولید انبوه و استفاده عمومی و همگانی رسیدند تاثیرات کاملا بنیادی در شکل زندگی انسان داشته و باعث به وجود آمدن شکل های تمدنی جدید شده اند (همان منبع، ۹۲).

ویژگی های سازمان های کارآفرین

سازمان های کارآفرین دارای ویژگی های زیر هستند:

۱- اصرار در استراتژی تهاجمی: سازمان های موفق، نوآور و مبتکر هستند؛ آن ها به جای نشان دادن واکنش در برابر رویدادها و داشتن حالت انفعالی می کوشند پیش فعالانه و تهاجمی عمل کنند.

۲- صمیمیت با مشتریان: سخن گفتن با مشتریان با هدف آگاهی از خواست ها، انتظارات و دیدگاه های آن ها از رموز موفقیت در کسب و کار است.

۳- آزادی عمل و کارآفرینی: در سازمان های کار آفرین، مدیران اجرایی افراد را تشویق می‌کنند که در چارچوب چشم انداز سازمان، رهنمودها و استراتژی های موجود، مسئولیت تصمیمات را متقبل شوند. این به معنی آن است که چنین سازمان هایی اطمینان دارند، کارکنانشان از آنچه در سازمان می گذرد آگاهند و در تفسیر و تحلیل برنامه ها و اقدامات سازمان، بویژه ‌در مورد مشتریان سهیم شده اند.

۴- تأکید بر ارزش های سازمان: در سازمان های موفق همه با فلسفه و ارزش های سازمان آشنا هستند و وظیفه خود می دانند باورهای سازمان را به آگاهی مشتریان و همکاران، به ویژه افراد تازه استخدام شده برسانند. در این باره اندازه سازمان چندان مهم نیست. در واقع این کار حتی در یک خرده فروشی کوچک نیز قابل اجراست.

۵- تأکید بر فعالیت های تخصصی خویش: سازمان های موفق معمولاً بر انجام فعالیت هایی تأکید می‌کنند که در آن متخصص و کار آزموده شده اند. این به معنای آن نیست که سازمان ها نباید فعالیت های خود را متنوع سازند، بلکه یاد آور این مهم است که برای ورود به بازار جدید، باید با دقت برنامه ریزی کرد و بازارها را تجزیه و تحلیل نمود.

۶- ساختار ساده و نیروی کار اندک: از ویژگی های سازمان کارآفرین برخورداری از ساختاری ساده است (ساختاری که انجام کار را تسریع و تسهیل نماید). در یک سازمان پیچیده؛ غالبا مشتریان را از واحدی به واحد دیگر می‌فرستند. زیرا هر چقدر سازمان پیچیده تر باشد سیستم های ارتباطی پیچیده تر و دشوارتر عمل خواهند نمود.

۷- افزایش بهره وری از مجرای کارکنان: از ویژگی های سازمان کارآفرین، توجه به نقش یک یک افراد در کل سیستم و تشویق موفقیت ها در هر کجای سازمان است. مدیران سازمان های کارآفرین می دانند که اگر موفقیتی حاصل شده، ناشی از تلاش و نوآوری کارکنان بوده است.

۸- اعمال کنترل بر ارزش ها و تامین مالی: سازمان های کارآفرین بر این باورند که کارکنانِ رو در رو با مشتریان، باید از اختیارات لازم در مراحل تصمیم گیری برخوردار باشند. در عین حال که سازمان هم باید کنترل دقیقی بر ارزش ها و نحوه تامین مالی منابع اعمال کنند. در واقع مدیران کار آفرین به افراد آزادی عمل می‌دهند تا آنچه را که شایسته می دانند به انجام رسانند (کارت رایت، ۱۳۸۳)^[۶۸].

از منظر دیگر امروزه توسعه ارتباطات به قدری با سرعت فزاینده و رو به رشدی روبرو بوده که بحث دهکده جهانی مطرح است. و این به نوبه خود باعث تبادل روز افزون اطلاعات گشته و فرصتی برای استفاده از دانش در جهت توسعه کارآفرینی به شمار می‌آید.

گام های مؤثر در مسیر کار آفرین نمودن سازمان:

۱- اعتقاد به سازمان: اگر سازمان خود را بهترین بدانید کافی نیست، باید اعتقاد راسخ داشته باشید که سازمانتان بهترین است. سازمانی این چنین، همواره بر خود می بالد و آرزوی کارکنانش آن است که سازمان مسیر رشد را ادامه دهد. سازمان های کار آفرین، تنها درباره “موفقیت” و ” کیفیت محصول” حرف نمی زنند، بلکه همواره دارای این ویژگی ها هستند.

۲- ترسیم چشم انداز: سازمان کار آفرین توانسته است چشم اندازی از آینده خویش را در برابر دیدگان اعضای خود قرار دهد. احساس وجود یک آینده روشن همواره منشا پیشرفت خواهد بود و افراد را به تحقق رویای خود ترغیب می کند. البته هدف ها باید قابل دستیابی و مشخص باشند زیرا اگر اعضای سازمان اهداف آتی را مبهم یا دست نیافتنی بدانند ناکام مانده، سرانجام با شکست رو به رو خواهند شد.

۳- شناخت کافی از مشتری: در سازمان کار آفرین مشتری یک منبع ارزشمند اطلاعاتی است. در این سازمان شکایت های مشتریان مورد استقبال قرار می‌گیرد. زیرا هدف، آموختن درس های جدید و اقدامات اصلاحی در سایه اشتباهات گذشته است.

۴- تجزیه و تحلیل محیط: اگر سازمان تلاش نکند عوامل فعال در محیط خارجی خویش را درک کند، هر قدر به بازار جهانی نزدیک می شود با این عوامل نا آشنا تر می‌گردد و در نهایت بهترین فرصت ها را از دست خواهد داد.

۴-نایدو (۲۰۰۷) در رساله دکتری خود به عنوان ” ارائه یک مدل پیش‌بینی سلامت مالی در شرکت‌های تجاری مالی این شرکت‌ها را برای تعیین روند سود که منجر به تشخیص وضعیت سلامتی آن ها می شود مورد تجزیه و تحلیل قرار دارد. او کل نمونه را به دو نمونه آزمایشی و نمونه گواه یا کنترلی تقسیم کرد. نمونه آزمایشی برای ایجاد مدل و نمونه گواه برای تعیین دقت و صحت مدل.

وی ۲۶ متغییر یا نسبت مالی استخراج شده از صورت های مالی استفاده کرد و همزمان در تحلیل های آماری خود از مدل NAVEو MDA و CHI- SQUAE و روش آنالیز واریانس (ANOVA) و رگرسیون لجستیک رتبه ای (OLR) استفاده کرد و نهایتاً توانست از ۳ روش تحلیلی NAIVE، MDA و OLR سه مدل استخراج کند که دقت و صحت مدل مبتنی بر OLR بر اساس شرایط محیطی آفریقای جنوبی بیش از دو مدل دیگر بوده است.

جدول (۳-۲) درصد صحت پیش‌بینی مدل های ارائه شده توسط نایدو

CHAID

NAÏVE

MDA

گروه کنترلی

گروه آزمایشی

گروه کنترلی

گروه آزمایشی

گروه کنترلی

گروه آزمایشی

۷/۷۹

۹۵

۸/۸۱

۱۰۰

۵/۵۴

۸۵

اوشرکتی را دارای سلامت مالی تعر یف کرد که ۰ REG ، ۰ pat باشد وشرکتی را درمانده معرفی کرد که سود پس ازکسر مالیاتش منفی باشد (زیان کرده باشد) و شرکت میانی را شرکتی نشان داد که ۰ pat باشد، بر اساس مطالعات وی شرکت درمانده نمی تواند در سال بعد وضعیت خود را بهبود ببخشد و ‌به این ترتیب دچار درماندگی مالی شده و قادر به ایفای تعهدات خود نخواهد بود و ضرر آن به تمام ذینفعان خواهد رسید. این مرحله از نظر وی به شرایط عدم قدرت توانایی پرداخت بدهی یا عدم توانایی پرداخت کل بدهی ها در مقابل عدم قدرت نقدینگی مطرح بوده است.

۵-باشمن (۲۰۰۹) در مقاله ای با عنوان ” استفاده از تجزیه و تحلیل نسبتها برای تشخیص ثبات مالی”به برخی از نسبت های مالی مؤثر بر ثبات مالی اشاره کرد در قالب:

۱ – نسبت های سودآوری “حاشیه سود ناخالص، حاشیه سود عملیاتی، نرخ بازده دارایی ها (ROA) نرخ بازده حقوق صاحبان سهام(ROE)

۲ – نسبت های نقدینگی (نسبت جاری و نسبت سریع)

۳ – نسبت های بدهی(نسبت بدهی، نسبت پوشش بهره)

۴ – نسبت فعالیت (متوسط دوره وصول مطالبات، گردش موجودی ها و نسبت گردش کل دارایی ها).

جدول۴-۲) خلاصه تحقیقات داخل

نتیجه

سال انجام تحقیق

عنوان تحقیق

نام محقق

بین نسبت های مالی مبتنی بر اقلام تعهدی و تداوم فعالیت شرکت ها ارتباط معنی دار وجود دارد.

۱۳۸۰

۱۳۸۱

« ارتباط بین نسبت های مالی و پیش‌بینی ورشکستگی »

«رابطه بین توانایی نسبی تداوم فعالیت و نسبتP/ e در ارزیابی شرکت ها» و .. ارتباط نسبت های مالی و تداوم فعالیت شرکت ها»

فغانی نرم

رستمی

صفری

اعداد z حاصله از مدل التمن از نظر خطای نوع اول- آلفاو خطای نوع دوم- بتا در شرکت های نساجی با وضعیت واقعی این شرکت ها انطباق دارد ولی در صنعت دارویی با وضعیت واقعی شان انطباق ندارد.

۱۳۸۲

«آزمون مدل پیش‌بینی سلامت مالی شرکت ها در بورس اوراق بهادار تهران»

حاجی زاده

نسبت های مالی می‌تواند در متمایز ساختن شرکت ورشکسته و شرکت موفق مفید واقع شود

۱۳۸۵

” حاکمیت شرکتی و پیش‌بینی ورشکستگی شرکت‌ها”

نیکومرام

پورزمانی

سود یکی از اساسی ترین عناصر صورت های مالی است و از آن به عنوان معیاری برای ارزیابی تداوم فعالیت، عملکرد واحد تجاری، سنجش توان سودآوری و پیش‌بینی فعالیت های آتی واحد تجاری استفاده می شود

۱۳۸۷

” استفاده از ویژگی های کیفی اطلاعات مالی در ارزیابی کیفیت سود “

احمد پور

احدی

شاخص های مبتنی بر ارزش افزوده، سود و نقدینگی درسطح اطمینان ۹۵٫/. رابطه معنی دار با بازده دارند.

۱۳۸۹

” سنجش و مقایسه توان توضیحی ارزش افزوده، سود و جریانات نقدی حاصل از عملیات در پیش‌بینی بازده سهام و تعیین الگوی مناسب”

خلعتبری

جدول۵-۲) تحقیقات انجام شده در خارج از کشور

نتیجه

سال انجام تحقیق

عنوان

نام محقق

نسبت های مالی ابزار اولیه تجزیه و تحلیل صورت های مالی می‌باشند که مبنایی بر ارزشیابی و ارزیابی سلامت مالی آن ها هستند

۲۰۰۱

” عملکرد مالی در بخش تشخیص سلامت مالی”

نایت ربرتو نیچ

انحرافات ایجاد شده در نسبت های مالی می‌تواند دلیل تأثیر بر تعادل و سلامت مالی شرکت ها باشد

۲۰۰۵

” تشخیص سلامت مالی آتی یک شرکت”

کریتونیس

میزان وجه نقد آزاد شرکت‌های ورشکسته نسبت به شرکت‌های غیر ورشکسته بیشتر است.

۲۰۰۷

بررسی اثرات وجوه نقد آزاد (بلااستفاده) بر شرکت‌های ورشکسته دربازارهای خارجی”

زیتن، تیان، کین

به برخی از نسبت های مالی مؤثر بر ثبات مالی اشاره کرد در قالب:

۱ – نسبت های سودآوری

۲ – نسبت های نقدینگی

۳ – نسبت های بدهی

۴ – نسبت فعالیت

۲۰۰۹

” استفاده از تجزیه و تحلیل نسبتها برای تشخیص ثبات مالی”

باشمن

فصل سوم

روش تحقیق

۱ -۳ مقدمه:

در این فصل روش تحقیق و فرضیه های تحقیق تشریح شده است و متغیرهای مورد مطالعه ،جامعه آماری،نمونه آماری و روش گزینش آن، و در ادامه محسابه پارامترهای تحقیق به تفکیک و همچنین توصیف هر کدام از متغیرها آمده است و در انتها قلمرو تحقیق،نحوه جمع‌ آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل آن ها و روش های آماری به تفصیل مطرح شده ومدل مورد نظر تبیین شده اند.

۲-۳ روش تحقیق:

با توجه به مسئله و اهداف تحقیق،جهت گیری این تحقیق از نظر هدف ((کاربردی))است زیرا به سمت کاربرد علمی دانش هدایت می شود و چون از نظر روش اجرا، تحقیق درصدد ‌پاسخ‌گویی‌ به پرسش هایی تحت عنوان اینکه تاثیر گردش عملیات بر سلامت مالی در شرکت های سالم ،میانی و درمانده چگونه است ،می‌باشد، از نظر اجرایی ((توصیفی)) می‌باشد و از طرفی چون بررسی رابطه میان وضعیت های اشاره شده با سلامت مالی مدنظر است ‌بنابرین‏ توصیف تحقیق حاضر ازنوع ((همبستگی)) است که ‌بر اساس این روش مدل نهایی استخراج می شود.

۳-۳-جامعه

جامعه آماری پژوهش حاضر شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران می‌باشد .

۴-۳ نمونه مورد مطالعه و روش نمونه گیری:

از بین ۴۵۴ شرکت بورسی در طی سه سال مالی ۲۹/۱۲/۸۹ الی ۲۹/۱۲/۹۱ بعد از اعمال محدودیت های مربوط به تحقیق مورد نظر و داشتن تداوم فعالیت در طی سه سال مالی مورد نظر درتحقیق، ۱۵۳ شرکت بورسی تعیین شد.ازبین شرکت های تعیین شده بنا بر ماده ۱۴۱ قانون تجارت،شرکت ها به سه سطح سالم ،میانی و درمانده تفکیک شدند که لیست این شرکت ها در پیوست تحقیق به تفکیک آمده است. عوامل مؤثر در انتخاب شرکت‌ها به عنوان عضو نمونه عبارتند از: