هدف از ارائه مطالب فوق این بود که بگوئیم ثمن باز را باید نمونه بارز ایجاد قابلیت تعیین دانست که اگر لفظ ثمن تنها برای عقد بیع در نظر گرفته نمی­شد و در سایر عقود هم رواج داشت، می­توانستیم بگوئیم قابلیت تعیین در خارج از معنای ثمن باز، به ندرت مصداق پیدا می­ کند.

 

گفتار دوم_– تعدیل

 

قراردادی که منعقد شده است، طرفین با در نظر گرفتن شرایط و اوضاع و احوال زمان عقد، اقتصاد قرارداد، سود و زیان، شرایط متعارف و سایر عوامل مؤثر در انعقاد عقد، قراردادی را منعقد کرده ­اند که باید به مفاد آن ملتزم باشند. اما در بعضی موارد پیش می ­آید که تغییر اوضاع و احوال قرارداد، اجرای تعهد را دشوار کرده و متعهد را در شرایط حرج و مشقت قرار می­دهد. از طرف دیگر تعادل اقتصادی قرارداد را به هم زده و از این بابت خسارت عمده و قابل توجهی متوجه متعهد می­گردد. تعادل و توازنی که مبنا و اساس تراضی طرفین بوده و از لوازم عرفی تراضی به حساب می آمده است.

 

تعذر، تعسر و ضرری شدن اجرای تعهد، برپایه­ی قواعدی همچون لاحرج و لاضرر و نیز نظریه شرط ضمنی^[۲۳۶]، مبانی بحث از نظریه تغییر اوضاع و احوال را فراهم می­ کند^[۲۳۷] تا چاره­ای برای رفع عسر و حرج متعهد اندیشیده شود و کفه­های ترازوی قرارداد به توازن قبلی برگردند و یا اساساً رابطه­ قراردادی قطع شود.

 

بند اول _– مبانی، مفاهیم و انواع تعدیل

 

اصل حاکمیت اراده و تابعیت قرارداد از «قصد مشترک» دو طرف این است که مفاد عقد، باید محترم و الزام آور باشد به نحوی که نه تنها یکی از دو طرف نمی­تواند آنچه را به اشتراک خواسته اند تغییر دهد، که قانون­گذار یا دادرس هم نباید حق تعدیل قرارداد را داشته باشد. با وجود این نباید پنداشت که مفاد عقد هیچگاه تغییر نمی­کند و همچنان دست نخورده باقی می­ماند. عوامل گوناگون اختیاری و اجباری سبب می­ شود که متن اصلی قرارداد تغییر کند و متناسب با خواست­های جدید دو طرف با ضرورت­های اجتماعی و اقتصادی گردد. بر این اساس تعدیل قرارداد را به اعتبار سبب آن به قراردادی، قانونی و قضایی تقسیم کرده‌اند:

 

1. 1. تعدیل قراردادی: آنجاست که دو طرف در متن قرارداد پیش‌بینی کنند یا پس از انعقاد آن به تراضی انجام دهند؛

 

1. 1. تعدیل قانونی : آن است که به موجب قانون به طور مستقیم انجام پذیرد یا رد قانون به یکی از دو طرف حق درخواست آن را بدهد؛

 

1. تعدیل قضایی : ناظر به موردی است که دادرس، با استناد به شرط ضمنی عقد یا جلوگیری از بی عدالتی و ضرر یکی از دو طرف، مفاد قرارداد را تعدیل و متناسب با شرایط می­سازد.^[۲۳۸]

در این بند فارغ از جزئیات تعدیل و اعتبار آن ها، صرفاً به بیان کلیاتی در خصوص انواع آن بسنده می‌کنیم تا با شناخت مفهوم و نقش تعدیل در قرارداد، مقدمه­ی بحث اثر تعدیل در عوضین قرارداد و رابطه­ هر یک از آن در قابلیت تعیین مورد معامله را فراهم کرده باشیم.

 

الف_– تعدیل قراردادی

 

تعدیل قراردادی ممکن است به دو صورت انجام پذیرد :

 

1. 1. در ضمن اجرای قرارداد، طرفین وقتی مواجه با دشواری یا عدم امکان ادامه­ قرارداد با شرایط جدید می­شوند ممکن است با حسن نیت به توافق برسند یا از کیفیت کار و میزان تعهد بکاهند یا بر بهای کالاها یا خدمات موضوع آن بیفزایند، به­گونه ­ای که تعادل نخستین بین دو عوض در شرایط جدید نیز برقرار شود.

 

1. امکان تراضی درباره تعدیل قرارداد احتمال دارد در متن آن نیز پیش‌بینی شود. فایده­ی تصریح در عقد این است که، اگر در تعدیل مورد نظر اختلاف رخ دهد، به طور معمول راهی برای رفع آن پیش ­بینی ‌می‌کنند. منتها در این فرض باید مبنای تعدیل روشن باشد، زیرا مجهول ماندن شرط، بنا بر بند ۲ ماده ۲۳۳ق.م، به جهل دو عوض می‌ انجامد.^[۲۳۹] ‌بنابرین‏ تقسیم ­بندی تعدیل قراردادی یا لاحق بر تغییر اوضاع و احوال، به موجب یک قرارداد اصلاحی و با توافق مجدد طرفین صورت می­پذیرد، یا اینکه بر اساس شرط تعدیل کننده ­ای که بدواً در قرارداد اصلی گنجانده شده است.

شروط تعدیل کننده هم به دو قسم است :

 

۱-شرط تعدیل اتوماتیک : که عبارت است از راهکاری که در صورت بروز مشکل و ایجاد نا برابری در تعهدات، عقد به طور اتوماتیک با وضعیت اقتصادی خارج از خود منطبق شود. این شیوه نیز به دو سبک متفاوت اجرا می­ شود ؛ گاه مکانیزم مقرر به­گونه ­ای است که دخالت هیچ شخصی جهت تعدیل قرارداد لازم نیست، و درمواردی با وجود عدم نیاز به توافق مجدد متعاقدین، دخالت یکی از طرفین یا ثالث برای تعیین میزان یا نحوه تعدیل در تعهدات، مورد پیش‌بینی قرار ‌می‌گیرد.

 

۲-شرط تعدیل غیر اتوماتیک : که جز با دخالت اراده­های بعدی طرفین، تعدیل قرارداد حاصل نمی­ شود. این شیوه، به دو روش ممکن است پیش‌بینی شود. گاه اوضاع واحوال وشیوه تعدیل قرارداد، در عقد مورد پیش‌بینی قرار گرفته، اجرا شدن آن منوط به الحاق طرفین به آن می­گردد وگاه طرفین خود را در عقد اصلی مکلف و متعهد می­سازند که در صورت وقوع شرایط نا متعارف، به مذاکره مجدد جهت رسیدن به تفاهم در تعدیل قرارداد بپردازند.^[۲۴۰]

 

برای نمونه در یک قرارداد فروش اکسید مولیبدن در بندی تحت عنوان « باز بینی قرارداد»^[۲۴۱] پیش‌بینی می­ شود که اگر هزینه­ های امور مربوط به انرژی، در نتیجه تغییر مقررات ایران در خصوص انرژی تغییر یابد، قرارداد می بایست باز بینی شده و مجدداً به امضای طرفین برسد.(ضمیمه شماره ۲)

 

ب_– تعدیل قانونی

 

حفظ تعادل قراردادی و احترام به پیش‌بینی­های دو طرف آن ایجاب می­ کند که قرارداد تابع قانون روز انعقاد خود باقی بماند و قوانین جدیدتر بر آثار قراردادهای در حال جریان حکومت نداشته باشد.^[۲۴۲] اما جنبه­ اجتماعی قرارداد بعضاً موجب می­ شود که بنابر برخی مصالح و تدابیر قانون­گذار در قوانین احکامی را لحاظ کندکه قراردادهای پیشین را در بر بگیرد. در قوانین روابط موجر و مستأجر سال‌های ۵۶و۶۲ نمونه ­هایی ازاین موضوع دیده می­ شود.^[۲۴۳] همچنین در مواردی مقنن با پیش ­بینی امکان تعدیل، به زیان دیده حق می­دهد تا برای اجرای قانون طرح دعوی کند و دادگاه را مکلف یا مختار سازد که به تعدیل قرارداد بپردازد. مانند مواد۲۲۷ و ۶۵۲ ق.م. .

 

ج- تعدیل قضایی

 

با تثبیت روانشناسی شخصیت حول یک چهارچوب مورد توافق، شواهد مربوط به اعتبار طبقه بندیها افزایش پیدا کرد. مدل‌های پنج عامل بزرگ و سه عامل بزرگ در بین فرهنگ‌های زیادی در جهان تکرار شد. پایایی قابل توجه ویژگی‌های شخصیتی در طول زمان از طریق مطالعات طولی زیادی مورد تأیید قرار گرفت. فراتحلیل های اخیر تصدیق کرده‌اند که ویژگی‌های شخصیتی اساساً در بسیاری از نتایج از قبیل عملکرد تحصیلی، اکتساب شغل، طلاق، رضایت از زندگی، سلامت درونی، بیماری‌های جسمانی و طول عمر نقش داشته اند (کوتوو و همکاران، ۲۰۱۰).

 

۱۲-۲ پیدایش و توسعه ی مدل پنج عاملی شخصیت

 

مدل پنج عاملی شخصیت اساسا در دیدگاه لغوی ریشه دارد و سابقه پیدایش آن به تجزیه و تحلیلهایی بازمی گردد که برای اولین بار با فهرستی از اصطلاحاًت توصیف کننده ی شخصیت که از زبان انگلیسی مشتق شده بودند، آغاز شد (اکز^[۱۱۴]، ۲۰۰۳). ابتدا، گالتن^[۱۱۵] (۱۸۸۴) استفاده از فرهنگ لغات را به عنوان راهی برای شناسایی اصطلاحاًت توصیف گر شخصیت مطرح نمود. در ادامه ی کارهای گالتن، روانشناسان مختلف، از جمله بامگارتن^[۱۱۶] (۱۹۳۳)، و آلپورت و ادبرت^[۱۱۷] (۱۹۳۶) زبان را به عنوان منبعی از ویژگی ها برای انجام طبقه بندی های علمی در نظر گرفتند (جان و سریواستاوا^[۱۱۸]، ۱۹۹۹). بر اساس نظر جان و سریواستاوا (۱۹۹۹)، مطالعات روانشناختی از زبان نقش عمده ای در شکل گیری اولیه ی مدل پنج عاملی شخصیت ایفا ‌کرده‌است.

 

یافته های گالتن و تحقیقات بامگارتن (۱۹۹۳)، به طور عمده ای مطالعان آلپورت و ادبرت (۱۹۳۶) را متاثر نمود. این دو محقق فهرستی اصلاح شده از ۱۷۹۵۳ اصطلاح مربوط به صفات که خود آن ها نیزبه طبقات مختلفی تقسیم شده بودند، گرد آورده بودند. بعدها نورمن^[۱۱۹] (۱۹۷۶)، در طبقه بندیهایی که توسط آلپورت و ادبرت صورت گرفته بود تغییرات و اصلاحاتی اعمال کرد و فهرستی پالایش یافته و اصلاح شده از این اصطلاحاًت را ارائه نمود.

 

با وجود اینکه طبقه بندی هایی که توسط این محققین مطرح شده بود نقطه ی شروع مناسبی برای ساختار شخصیت محسوب می شد، ولی علاوه بر این ها، یک طبقه بندی مناسب باید روشی سیستماتیک برای تشخیص، نظم بخشی و شناسایی تفاوت‌های افراد ارائه دهد. ریموند کتل نخستین فردی بود که برای ایجاد چنین طبقه بندی کوشید، و بعدها کارهای او توسط سایر محققان ادامه یافت. ادامه ی کار های کتل در نهایت به شناسایی پنج ویژگی عمده ی شخصیتی و در نتیجه پدیدایی مدل پنج عاملی شخصیت انجامید. محققان متعددی در شناسایی و شکل گیری مدل پنج عاملی کنونی از شخصیت نقش داشته اند. دونالد فیسک^[۱۲۰] (۱۹۴۹) بر پایه ی مطالعات کتل با به کار گیری تجزیه و تحلیل های عاملی (۲۲ زیر مجموعه از ۳۵ خوشه ی مطرح شده توسط کتل) ساختاری پنج عاملی از شخصیت را شناسایی نمود. او تعداد زیاد ویزگی های شخصیتی را به پنج صفت غالب کاهش داد که شباهت زیادی به آنچه که امروزه مدل پنج عاملی از شخصیت (^[۱۲۱]FFM) نامیده می شود، دارد (جان و سریواستاوا، ۱۹۹۹). بنابرین فیسک به عنوان نخستین فردی است که نسخه ای از مدل پنج عاملی شخصیت را ارائه ‌کرده‌است. یافته های فیسک به زودی پس از او توسط تعدادی از محققان دیگر تثبیت شد، که توپز و کریستال^[۱۲۲] از جمله ی اولین دسته از این محققان بودند.

 

توپز و کریستال (۱۹۶۱)، با مطالعاتی که با بهره گرفتن از ۳۵ مقیاس رتبه بندی شده بر اساس ۳۵ خوشه ی مطرح شده توسط کتل انجام دادند، سهم عمده ی بعدی را در کمک به شکل گیری مدل پنج عاملی شخصیت داشتند. آن ها هشت گروه نمونه ی مختلف اعم از اعضای نیروی هوایی تنها با آموزش و پرورش دبیرستانی تا دانشجویان فارغ التحصیل سال اولی، را در تحقیقات خود وارد نمودند. بار دیگر، به جای شناسایی ۱۲ بعدی که توسط کتل مطرح شده بود، آن ها فقط پنج عامل را شناسایی کردند. محققان متعددی به مطالعات توپز و کریستال (۱۹۶۱)، واکنش نشان دادند که وارن نورمن از جمله ی این افراد محسوب می شود. اگرچه نورمن (۱۹۶۴)، در ابتدا یکی از منتقدان جدی این دیدگاه محسوب می شد، ولی بعد از تکرار موفقیت آمیز این یافته ها در مطالعاتش ‌به این نتیجه رسید که این پنج ویژگی شخصیتی در واقع نشان دهنده ی طبقه بندی مناسبی برای ویژگی های شخصیتی می‌باشند. این ۵ صفت در مطالعه نورمن عبارت بودند از: ۱) برونگرایی ۲) توافق ۳) با وجدان بودن ۴) ثبات عاطفی و ۵) فرهنگ (جان و سریواستاوا، ۱۹۹۹؛ لارزن و باس^[۱۲۳]، ۲۰۰۵).

 

همچنین برگاتا (۱۹۶۴) این ساختار پنج عاملی را در مطالعاتش تکرار نمود و او این پنج عامل فراگیر را اینگونه نامگذاری کرد: ۱) جراتمندی ۲) دوست داشتنی بودن ۳) مسئولیت پذیری ۴) هیجان پذیری ۵) هوش. اسمیت (۱۹۶۷) نیز در مطالعاتش به پنج عامل فراگیر دست یافت که عبارتند بودند از: ۱) برونگرایی ۲) توافق ۳) قدرت و صلابت شخصیت ۴) هیجان پذیری ۵) پالایش. نه برگاتا و نه اسمیت هیچکدام تحقیقات سیستماتیک پیگیری کننده ی بیشتری انجام ندادند و کمکهایشان به ایجاد مدل کنونی پنج عاملی شخصیت به همین حد محدود بود (هورتر^[۱۲۴]،۲۰۰۹).

 

می توان گفت که زنها ، نسبت به مردها ، در تشخیص رنگ‌ها و ادراک سریع اندازه ها برتری قابل ملاحظه ای دارند. حتی اگر افراد کور رنگ را کنار بگذاریم ، باز هم برتری زنها بر مردها ، از نظر ادراک رنگ ، به راحتی تأیید می شود. از نظر اعمال حرکتی ، نیروی ماهیچه ای ، سرعت ودقت در اعمالی که گستردگی بیشتر دارند ، تفاوت‌ها به نفع مردهاست ، اما از نظر قابلیت و مهارت انگشتان باز هم برد با زنهاست . شنوایی زنها قویتر از شنوایی مردهاست و در عوض ، بینایی مردها قویتر از بینایی زنهاست.

 

۲-اعمال ذهنی :

 

در زمینه توانایی‌های ذهنی ، که با آزمون ها اندازه گیری می شود ، باز هم تفاوتهایی بین زن و مرد وجود دارد . به نظر می‌رسد که زنها ، نسبت به مردها ، در آزمون‌های کلامی و حافظه بصری امتیازهای بیشتری کسب می‌کنند ، حال آنکه مردها در آزمون‌های غیر کلامی ، مخصوصا در آزمونهایی که استعدادهای تجسم فضایی را می سنجند ، برتری نشان می‌دهند.

 

۳- عواطف ، نگرش‌ها و ‌رغبت‌ها :

 

در این زمینه ها نیز تفاوت‌های زن و مرد کاملا آشکار است اما تفسیر آن ها کار آسانی نیست . مردها بیشتر از زنها رفتار سلطه جویانه و پرخاشگرانه نشان می‌دهند . مردها بیشتر پرخاشگری فیزیکی نشان می‌دهند اما زنها بیشتر پرخاشگری کلامی دارند . این تفاوت حتی در دوران خردسالی مشاهده می شود. پسر بچه ها بیشتر به اشیا و دختر بچه ها بیشتر به روابط اجتماعی علاقه نشان می‌دهند.

 

زمینه دیگری که در آن بین زن و مرد ، تفاوت‌های مهمی می بینیم عبارت است از تمایل به نوروتیک بودن ، هیجانی بودن یا بی ثباتی هیجانی . تعداد رفتارهای نوروتیک ، مثلا ، جویدن ناخن و مکیدن انگشت ، در بین دختر بچه ها بیشتر از پسر بچه هاست . جلوه های غیر ارادی هیجان نیز در زنان چشمگیر تر از مردان است مثلا ، آستانه درد زنان پایینتر از آستانه درد مردان است و به همین دلیل در مقابل کوچک‌ترین آسیب احساس درد می‌کنند . اجرای پرسشنامه های خودشناسی ، پرسشنامه هایی که سوالات آن ها به نشانه های نوروتیک بودن مربوط می شود ، نتایج زنها را بیشتر از مردها نشان می‌دهد. در مقابل می توان اختلال‌های رفتاری دیگری نام برد که در اکثر فرهنگ‌ها ، بیشتر از جانب مردها سر می زند ، مثلا بزهکاری ( دزدی ، چاقوکشی ، اعتیاد ، آدم کشی و … )

 

اگر همه تفاوت‌ها مشاهده شده بین زن و مرد راجمع آوری کنند، تهیه آزمونهایی که بتوانند تفاوت‌های روانی آن ها را آشکار سازند امکان پذیر خواهد بود. این آزمونها نشان خواهد داد که یک مرد چقدر از صفات مردانه و یک زن چقدر از صفات زنانه را دارا است . اعتقاد بر این است که اگر در این آزمونها ، توزیع نتایج یک زن بر توزیع نتایج مردان و ، بر عکس توزیع نتایج یک مرد بر توزیع نتایج زنان به طور کامل منطبق باشد ، زیاد خوشایند نخواهد بود . اما تحقیقات جدید نشان می‌دهد ، مردانی که برخی صفات زنانه و زنانی که برخی صفات مردانه دارند ، بهتر می‌توانند سازگاری نشان دهند . مثلا مردانی که معتقدند حتما باید صفات مردانه نشان دهند و زنانی هم که تنها صفات زنانه نشان می‌دهند ، در زندگی زناشویی سازگاری کمتری دارند.

 

۴- تفسیر اعمال مردان و زنان :

 

اینکه در یک فرهنگ معین ، مردان و زنان ازنظر شخصیت تفاوت‌های آشکاری دارند ، واقعیتی است که با قاطعیت به تأیید رسیده و با دقت تحلیل شده است . تفسیر ریشه این تفاوت‌ها کار آسانی نیست . بدیهی است که ‌در مورد بعضی از آن ها ، مثلا نیروی بازو ، عوامل زیستی نقش بسیار مهمی بر عهده دارند . ‌در مورد بعضی دیگر ، تمیز سهم عوامل زیستی و نقشهای اجتماعی کار دشواری است . مثلا ، برتری پسر بچه ها بر دختر بچه ها ، در زمینه استعدادهای مکانیکی ، شاید ‌به این علت باشد که در فرهنگ ما پسربچه ها را از همان دوران خردسالی تشویق می‌کنند که با اسباب بازی‌های مکانیکی بازی کنند ، حال آنکه دختر بچه ها را از بازی کردن با این نوع اسباب بازی‌ها باز می دارند ، در عوض ، دختر بچه ها را تشویق می‌کنند که عروسک بازی یا مهمان بازی کنند . این نوع ملاحظات را می توان ‌در مورد سیار زمینه‌های تفاوت نیز مشاهده کرد . در این خصوص ، موضوع روان شناسان امروزی به شرح زیر است : ازنظر توانایی‌های جسمی ، ذهنی و ویژگی‌های شخصیتی ، بین زن و مرد تفاوت‌های آشکاری وجود دارد . این تفاوت‌ها تا اندازه زیادی معلول عوامل محیطی است . با این وجود این ، باید پذیرفت که در اثر عوامل محیطی و دامنه تفاوت‌های دو جنس ، تحت کنترل عوامل زیستی است . محیط می‌تواند تفاوت‌ها را افزایش یا کاهش دهد ، اما هیچ محیطی نمی تواند ، به طور کامل ، مرد را به زن و زن را به مرد تبدیل کند یا تفاوت‌های آن ها را به طور کلی از بین ببرد .

 

ب : سن

 

ساخت شخصیت هر فرد به همراه افزایش سن او تغییر می‌یابد. این تغییر ، با اینکه تحت نفوذ مجموعه ساختهای بدنی ، دستگاه غدد درون ریز و دستگاه عصبی است ، بیشتر تحت تاثیر بلوغ زیستی است . در این خصوص ، نقش برخی مراحل اهمیت ویژه دارد ، مراحلی که در آن ها بحران‌های زیستی به وجود می‌آید.

 

بدون آنکه بخواهیم نقش عوامل زیستی در رشد شخصیت را کم ارزش جلوه دهیم ، لازم است یادآوری کنیم که بحران‌های زیستی و بحران‌های روانی به طور همزمان به وجود می‌آیند . بلوغ جنسی ، یعنی عبور از مرحله کودکی به مرحله بزرگسالی ، در فرهنگ‌های پیشرفته معمولا با دشواری طی می شود. همان طور که ‌در مورد اثر جنس در شخصیت اشاره کردیم ، عوامل زیستی و عوامل محیطی در اینجا نیز دست به دست می‌دهند و در تغییر شخصیت نوجوان مؤثر واقع می‌شوند (گنجی ، ۱۳۹۰).

 

ج- عوامل عصبی – غددی

 

در تعیین شخصیت هر فرد ، نقش غدد درون ریز ، که عملکرد آن ها را دستگاه عصبی مرکزی هماهنگ می‌کند ، از اهمیت خاصی برخوردار است . یکی از علل اصلی تفاوت های جنسی ، تفاوت در ترشح غدد درون ریز است و حتی رشد عمومی فرد را نیز تا اندازه زیادی همین غدد کمترل می‌کنند . در حیوانات برداشتن بعضی غدد ، در رفتار آن ها ، تغییرات کاملا اختصاصی ایجاد می‌کند . ‌در مورد انسان‌ها نیز اختلال در ترشح غدد درون ریز تغییراتی را در شخصیت به وجود می آورد ( تحریک پذیری کسانی که غده تیروئید آن ها ترشح زیادی دارد ، عدم حساسیت کسانی که تیروئید آن ها ترشح کمی دارد ، ضعف عصبی افرادی که غده فوق کلیوی آن ها ترشح لازم را ندارد) .

 

برخی مولفان ، سعی کرده‌اند نشان دهند که غدد درون ریز در تعیین شخیصت نقش بسیار قطعی دارد. تلاش‌های این افراد بسیار جالب و درخور توجه است اما هنوز به نظر نمی رسد که یافته های آن ها از طرف همه صاحب نظران مورد قبول واقع شود. درست است که نقش عوامل عصبی – غددی در تعیین نوع شخصیت مورد قبول است ، به نظر می‌رسد که آثار هورمونها ‌در مورد انسان‌ها به مراتب بیشتر از حیوانات است ، زیرا با آثار روانی محیط درهم می آمیزد و پیچیده تر می شود(گنجی ، ۱۳۹۰) .

 

د- عوامل اجتماعی شخصیت :

 

عوامل اجتماعی مؤثر در شکل گیری شخصیت ، ‌ساخت‌هایی را در بر می گیرند که از عناصر زیر تشکیل می‌شوند : محیط خانواده ، گروهی از خانواده به آن تعلق دارد و فرهنگی که گروه به آن وابسته است .

 

عوامل اجتماعی معمولا تحت عنوان عوامل نهادی به کار می‌روند و منظور از نهادی بودن آن ها این است که به طور ارادی وارد عمل می‌شوند و استمرار دارند (گنجی ، ۱۳۹۰).

 

ذ: تعلیم و تربیت

 

ضعیفی دارند، قویتر است. گزارش‌های مالی فقط یکی از منابع اطلاعات برای سرمایه گذارانند و سرمایه گذاران به احتمال بیشتر به اطلاعات حسابداری مالی برای استنباط شرایط اقتصادی عملیات شرکت ‌در مورد شرکتهایی که محیط‌های اطلاعاتی ضعیفی دارند، متکی است. این نتایج نشان می‌دهند که کیفیت گزارشگری مالی می‌تواند مستقیما کارایی سرمایه گذاری را تحت تاثیر قرار دهد.یافته های دارنو، مرک و یونگ(۲۰۰۴) ^[۸۹] را تأیید می‌کنند که نشان می‌دهند کارایی سرمایه گذاری همچنین با آگاهی بخشی قیمت‌ها، در ارتباط است.

 

فنگ چن^[۹۰] در سال ۲۰۱۰ طی تحقیق تحت عنوان ” کیفیت گزارشگری مالی و کارایی سرمایه گذاری شرکت‌های خصوصی در بازارهای نوظهور” به بررسی نقش کیفیت گزارشگری مالی (FRQ) در شرکت‌های خصوصی در بازارهای نوظهور و ارتباط آن با کارایی سرمایه گذاری پرداخت .

 

وی با بهره گرفتن از داده های بانک جهانی ‌در مورد شرکت ها ‌به این نتیجه رسید که کیفیت گزارشگری مالی به صورت مثبت با کارایی سرمایه گذاری در ارتباط است. همچنین وی دریافت که تامین مالی از طریق بانک در حال افزایش است و انگیزه های برای به حداقل رساندن درآمد برای مقاصد مالیاتی در حال کاهش است. این چنین ارتباطی بین انگیزه ها برای دادن مالیات کمتر و نقش اطلاعاتی درآمد، غالبا در تاریخچه تحقیقات، اظهار شده است. یکی از اهداف کیفیت گزارشگری مالی، تسهیل اختصاص کارآمد سرمایه است. یکی از جنبه‌های مهم این نقش، بهبود تصمیمات سرمایه گذاری شرکتهاست. نتایج تحقیق وی حاکی از تأیید فرضیه وی مبنی بر این که افزایش شفافیت مالی این پتانسیل را دارد که مشکلات هم سرمایه گذاری کمتر از حد و هم سرمایه گذاری بیشتر از حد را کاهش دهد، می‌باشد. با این وجود، این یافته ها اغلب محدود به شرکت های بزرگ عام در ایالات متحده آمریکا است.

 

گارسیا و اسما^[۹۱] در سال ۲۰۱۰ در تحقیقی با عنوان ” محافظه کاری حسابداری و کارایی سرمایه گذاری “ عنوان کردند که محافطه کاری۱- با کاستن از سرمایه گذاری در محیط هایی که احتمال دارد مدیران بیشتر از حد سرمایه گذاری کنند، روند کنترل بر تصمیمات سرمایه گذاری مدیریتی را بهبود ببخشند. و ۲- با افزایش سرمایه گذاری در محیط هایی که احتمال دارد مدیران کمتر از حد سرمایه گذاری کنند، دسترسی به تامین مالی از منابع خارجی به قیمت پایین تری را تسهیل کند. آن ها دریافتند که شرکت‌های محافظه کارتر، به احتمال کمتر سرمایه گذاری بیشتر از حد و سرمایه گذاری کمتر از حد انجام می‌دهند. بعلاوه، با قبول این موضوع که تحقیقات پیشین، کنترل بیش از حد را با ریسک پذیری ناکارآمد مرتبط می دانند، آنان این اثر نزولی محافظه کاری را نیز تحلیل کردند و ارتباط مثبتی بین محافظه کاری و سودآوری آینده یافتند و هیچ یافته ای مبنی بر اینکه شرکت‌های محافظه کارتر در پروژه های با ریسک کمتر سرمایه گذاری می‌کنند، به دست نیاوردند نتایج به دست آمده از تحقیقات، کنترل ارتباط داخلی ممکن بین سرمایه گذاری و انتخاب‌های حسابداری محافظه کاری، کیفیت گزارشگری مالی و دیدگاه حاکمیت شرکتی را تأیید می‌کند. همچنین آن ها دریافتند که حسابداری محافظه کارانه تضاد بین دارندگان اوراق قرضه و سهام‌داران بر سر سود سهام را کاهش می‌دهد و هزینه تامین مالی از طریق استقراض را کاهش می‌دهد که این خود اجازه دسترسی به بدهی با ریسک پایین را می‌دهد و ‌بنابرین‏ تاثیرات منفی بدهی بر کارایی سرمایه گذاری را کاهش می‌دهد .محافظه کاری همچنین هزینه سرمایه را کاهش می‌دهد ،انتظار می رود که این کاهش ها در هزینه بدهی و هزینه سرمایه، تامین مالی فرصت های سرمایه گذاری را تسهیل کنند، چرا که در غیر اینصورت امکان پیگیری (اجرای) آن ها وجود ندارد چون وجه نقد کافی وجود ندارد و یا هزینه های مربوط به دسترسی ‌به این وجوه از منافع اجرای این پروژه ها، بیشتر و سنگین تر است.

 

استیجن کلنس و همکاران^[۹۲] در سال ۱۹۹۸ طی تحقیقی تحت عنوان ” متنوع سازی و کارایی سرمایه گذاری توسط شرکت‌های آسیای شرقی” به بررسی کارایی سرمایه گذاری توسط شرکت‌های مختلف در ۹ کشور آسیای شرقی با بهره گرفتن از داده های بیش از ده هزار شرکت در بین سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۶ بررسی کرد. آن ها میزان متنوع سازی در بخش شرکتی را ،با تمایز قائل شدن بین متنوع سازی عمودی و متنوع سازی مکملی، به صورت مستند بررسی کرده و تفاوت‌های بین ۹ کشور آسیای شرقی را مورد مطالعه قرار دادند. فرضیه های تخصیص نادرست سرمایه و آزمون و خطا بر اساس تاثیر افتراقی متنوع سازی های عمودی و مکملی بر عملکرد شرکت‌ها، آزمایش کردند. نتایج نشان می‌دهند که تاثیر تخصیص نادرست سرمایه در کره جنوبی و احتمالا در مالزی بیشتر از تاثیر آن در اندونزی، تایوان و تایلند است. در عین حال، فرضیه یادگیری در این ۳ کشور(اندونزی،تایوان و تایلند) تاثیر بیشتری داشته است. (کشورهای) نمونه آسیای شرقی در این تحقیق ، تنوع توسعه در بین کشورها رامشخص می‌کند و امکان می‌دهند تا این دو فرضیه بیشتر مورد آزمایش قرار گیرند.نتایج نشان می‌دهد که شرکت‌ها در کشورهای بیشتر توسعه یافته در متنوع سازی عمودی موفقتر بوده اند، چون آن ها از فناوری های پیشرفته ای استفاده کرده‌اند و همچنین احتمالا از شرکت‌های رقیبشان یاد گرفته اند. به علاوه، شرکت‌ها در کشورهای بیشتر توسعه یافته، سریعتر یاد می گیرند و عملکردشان را بهبود می بخشند. آنان همچنین شواهدی سازگار با فرضیه تخصیص نادرست سرمایه یافتند که نشان می‌دهند متنوع سازی توسط شرکت‌ها در کشورهای کمتر توسعه یافته در معرض تخصیص نادرست سرمایه بیشتر قرار دارند.

 

بوشمن و اسمیت^[۹۳] در سال ۲۰۰۱ و لمبرت و همکاران^[۹۴] ( ۲۰۰۷ ) طی تحقیقات خود پیرامون کیفیت گزارشگری مالی و سرمایه گذاری ‌به این نتیجه رسیدند که افزایش کیفیت گزارشگری مالی باعث افزایش کارایی سرمایه گذاری می شود.

 

همچنین بیدل و هیلاری ) ۲۰۰۹ ) ^[۹۵] طی تحقیقی ‌به این نتیجه رسیدند که شرکت هایی با کیفیت بالا در گزارشگری مالی کارایی سرمایه گذاری بالا و حساسیت وجه نقد سرمایه گذاری پایینی را دارند(بوشمن و اسمیت، ۲۰۰۱، ص ۲۳۸). ^[۹۶]

 

جنسن و مایر در سال ۱۹۸۶ طی تحقیق خود در رابطه با کیفیت گزارشگری مالی ‌به این نتیجه رسیدند که کیفیت گزارشگری مالی بر ویژگی های شرکت از جمله اهرم مالی ، سرمایه گذاری ، کیفیت حسابرسی و ساختار مالی شرکت تاثیر گذار است(جنسن و مایر،۱۹۸۶،ص ۳۲۳). ^[۹۷]

 

۲-۷-۲ تحقیقات داخلی

 

۱ـ۲ـ۲ـ ارکان و شرایط توبه

 

در آیات و روایات برای توبه ارکانی برشمرده شده است که بعضی درونی و مربوط به شخص تائب و بعضی بیرونی است. ارکان مربوط به شخص تائب را پشیمانی و ندامت قلبی، استغفار زبانی و تصمیم بر عدم بازگشت به گناه شمرده اند و عمل با اعضاء و جوارح، انجام عمل صالح و ادای حقوق مردم را نیز ارکان بیرونی توبه دانسته اند. خداوند تبارک و تعالی می فرماید:« فمن تاب من بعد ظلمه و اَصلح یتوب علیه.»^[۷۷]همچنین خدای تبارک و تعالی در آیه ۵۴ سوره انعام می فرماید:« انه من عمل منکم سوءَ بجهله ثم تاب من بعده و اصلح فانه غفورٌ رحیم.» در این آیه اصلاح بعد از توبه موجب غفران الهی دانسته شده است. همچنین آیه دیگری غفران الهی را شامل کسانی دانسته که توبه کرده و ایمان آورد و سپس عمل صالح انجام دهد.^[۷۸]در این زمینه روایات وارده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و ائمه طاهرین علیهم السلام به صورت روشن تری به بیان ارکان و شرایط توبه پرداخته است و به تفضیل آن را بیان می‌کند. پیامبر اکرم می فرماید:« توبه کننده باید اثر توبه را آشکار کند که در غیر اینصورت تائب نخواهد بود. این آثار عبارتند از:

 

۱ـ راضی ساختن دشمن و کسانی که با آن ها در حال نزاع و درگیری باشد، ۲ـ اعاده نمازهای فوت شده،۳ـ تواضع بین مردم، ۴ـ دوری از شهوات، ۵ـ روزه گرفتن.»^[۷۹]

 

به نظر می‌رسد که موارد ذکر شده در حدیث شریف مصادیق اصلاح عمل و عمل صالح باشد که به کرّات در آیات شریفه از شرایط پذیرش توبه و صحت آن شمرده شده است. همچنین امیر المؤمنین علیه السلام در بیان حکیمانه اش می فرماید:« التوبه علی اربعه دعائم: ندم بالقلب و استغفارٌ باللِّسان و عمل بالجوارح و عزم ان لا یعود.»^[۸۰] در این سخن شریف به صورت روشن ارکان و ستون های توبه از سوی امیر المؤمنین مشخص می شود که ارکان درونی و بیرونی را در بر می‌گیرد که قبلاً اشاره شد. در روایت شریفه دیگری امیر المؤمنین به جای «عمل بالجوارح» عبارت «ترک الجوارح» را به کار می‌برد که کنایه از دوری از شهوات و ترک محرمات و هر آنچه که سبب بازگشت به گناه می شود، می‌باشد. در روایت دیگری امیر المؤمنین علیه السلام، استغفار را از درجه علیّین دانسته و برای آن شش مرحله برمی شمارد: ۱ـ پشیمانی بر گذشته، ۲ـ تصمیم همیشگی بر عدم بازگشت به گناهان،۳ـ ادای حقوق مردم، ۴ـ ادای فرائض و واجبات فوت شده، ۵ـ گوشتهایی را که از گناه روییده است به حزن واندوه آب کند که پوست به استخوان بچسبد و دگر بار گوشت بین آن ها بروید، ۶ـ همچنان که حلاوت و شیرینی کاذب معصیت و گناه را به تنش چشاند، همان گونه اَلم و سختی طاعت را به تنش بچشاند. در این هنگام می توانی بگویی استغفرالله.^[۸۱] موارد ششگانه فوق، ارکان یک توبه واقعی است که تا عمق روح و جان گناهکار و مجرم رسوخ پیدا می‌کند و از او انسانی پاک، صالح و شایسته و خدوم جامعه، درست می‌کند و اثرظاهری بیرونی آن نیز نزد همگان آشکار و روشن می شود. این تحول باطنی مرهون عنصر احیاگر توبه در مکتب اسلام است که به صورت کمرنگ در بعضی مکاتب حقوقی دیده می شود؛ و پر واضح است که بین آن دو تفاوت‌های فاحشی وجود دارد که مجال بررسی آن در این مقال نیست. همچنان که گذشت، یکی از ارکان توبه ادای حقوق مخلوقین و مردم از سوی توبه کار است. در این زمینه علاوه بر روایات فوق،آیات و روایات دیگری نیز بر این رکن تکیه و اصرار دارد.

 

آیه شریفه قرآن می فرماید:« و ان تبتم فلکم رؤسٌ اُمورالکُم.»^[۸۲] و نیز از ابی جعفر علیه السلام نقل شده که بزرگی از قبیله نخع نزد ایشان رفته و عرض کرد، از زمان حَجّاج تا کنون والی بوده ام. آیا راه توبه ای برای من است؟ حضرت ساکت شد، بار دیگر سؤال خود را تکرار کرد که حضرت فرمود:« خیرمگر اینکه حق تمام حق داران را به آن ها برسانی.»^[۸۳]

 

فیض کاشانی در محجه البیضاء پیرامون ارکان و شرایط توبه چنین می‌گوید:^[۸۴]« توبه دارای چهار شرط است: ۱ـ حقوق مردم را که به ناحق ضایع ‌کرده‌است، چه مالی و چه جانی به آنان برگرداند، همان‌ طور که مولا علی علیه السلام می فرماید:« اَن تؤَدی اِلی المخلوقین حقوقهم.»^[۸۵]

 

۲ـ واجباتی را که ترک کرده، قضا نماید. علی علیه السلام می فرماید:« الرابع ان تعمد الی کل فریضه ضیعتها تؤدی حقها.»

 

۳ـ با ریاضت، خون و اندوه و چشانیدن درد و اَلم طاعت، آثار لذت معصیت را از بین ببرد، به فرموده علی علیه السلام:« ان تذیق الجسم اَلم الطاعه کما اَذقته حلاوه المعصیه.»^[۸۶]

 

۴ـ با ریاضت وحزن واندوه باید تمام گوشتهای بدنت را آب کنی تا گوشتهای جدید در بدنت ایجاد شود، به قول علی علیه السلام :« الخامس ان تعمد الی اللحم الَّذی نبت علی السحت فتذیبه بالاحزان حتی تلصق الجلد بالعظم و ینشاُ بینهما لحمٌ جدیدٌ.»^[۸۷]

 

خواجه عبدالله انصاری این چنین می‌گوید:« توبه نشان راه است؛ اول پشیمانی در دل است، پس عذر بر زبان، پس بریدن از بدی و بدان. در خبر آید، هر که توبه کند شرط توبه آن است که از همه موجودات دل برکند و روی در حق آرد و خون و گوشتی که بر هفت اندام دارد به ریاضت فرو گذارد.»^[۸۸]

 

و هم او در منازل السایرین می فرماید:^[۸۹]« شرایط توبه سه چیز است: ۱ـ ندامت و پشیمانی، ۲ـ اعتذار و پوزش خواهی^[۹۰]، ۳ـ اقلاع و برکندن.

 

۱ـ۲ـ۳ـ زمان انجام توبه

 

توبه که به فرموده رسول اکرم صلی الله علیه « ندامت و پشیمانی از گناه است»^[۹۱]، اگر پس از انجام گناه هر چه سریعتر انجام گیرد، بهتر و آثار بازدارندگی آن بیشتر آشکار خواهد شد. علما گفته اند:« توبه واجب فوری است؛زیرا گناهان مانند سم های کشنده مضرند. همچنان که بر خورنده سم واجب است که در معالجه خویش عجله نماید و مسامحه نکند تا بدنش هلاک نشود و از بین نرود، بر شخص گناهکار نیز ترک گناه و سرعت در توبه از آن، واجب است تا دینش ضایع نگردد. گناهکاری که در توبه مسامحه نماید و آن را به تأخیر اندازد، بین دو خطر بزرگ خود را قرار داده است که اگر از یکی سالم بماند، به دیگری مبتلا خواهد شد: