و نرم خویی و مهربانی که به دو صورت خوشرویی و خوش زبانی در افراد نمود پیدا می‌کند، نیز بسیار مورد توجه و تأکید بوده است. لبخند و تبسم یک نیروی شگفت انگیز اجتماعی دارد که هر کس با آن وارد جایی می شود همگان را به خود جلب می‌کند. هیچ نیرویی نمی تواند با کانون خانواده یا گروه دوستانی که در آنجا لبخند ‌و شادی وجود دارد مقابله کند.همچنان که ترشرویی و ناخشنودی همیشگی ، دیر یا زود بر روی سلامت فکری ، روحی و جسمی انسان اثر می‌گذارد، تعادل روانی را برهم می زند.

پیامبر اکرم صلوات الله علیه: حق زن بر شوهر آن است که که او را گرسنه نگذارد و بدنش را بپوشاند و برای او روی درهم نکشد و در جای دیگری می فرمایند: با ایمان ترین افراد، کسی است که خوش اخلاق ترین آن ها و مهربان ترین آن ها با خانواده خود است . و من ‌مهربان‌ترین فرد با خانواده خود هستم(مجلسی،۱۴۰۴).

امام صادق علیه السلام می فرمایند: نیکی کردن به دیگران و خوشرویی محبت دیگران را جلب و انسان را وارد بهشت می گرداند و بخل ورزی و ترشرویی انسان را از خدا دور و وارد دوزخ می‌کند(کلینی،۱۳۶۵).

امام علی علیه السلم می فرمایند: پس در همه حال با همسران خود مدارا کنید و با ایشان نیکو سخن بگویید(مجلسی،۱۴۰۴).

مثبت اندیشی:

اصولا یکی از مهم ترین ویژگی های خانواده سالم ، تلقی مثبت و سازنده اعضا و یا به عبارتی مثبت اندیشی نسبت به یکدیگر است . افراد دارای این ویژگی همسر خود را با دید مثبت ارزیابی کرده و از جنبه‌های منفی او حتی الامکان چشم پوشی می‌کند.از سوی دیگر ، از اموری که با حسن ظن و مثبت اندیشی رابطه دارد ، سوء تفاهم است چه بسا اتفاق می افتد که گفته ها با شنیده ها همخوانی ندارد.و آنچه می گوییم غیر از چیزی است که طرف مقابل می فهمد برخی افراد به سبب داشتن روحیه ای خاص برای دچار شدن به سوء تفاهم به شدت آماده اند و ذهن آن ها از هر سخنی ، برداشتی نامطلوب دارد. این افراد از موهبت خوش بینی بی بهره اندو حفظ روابط با آن ها گاه بسیار دشوار است برخی از روان شناسان عامل اصلی اختلاف های زناشویی را سوء تفاهم می دانندو توصیه های فراوانی در این زمینه دارند.(حیدری،۱۳۸۷).

در منابع اسلامی گمان نیک نسبت به دیگران ، بسیار ستایش شده و بر فواید ‌و محاسن آن تأکید گردیده است که به برخی فرموده های امیر المومنین علیه السلام در این مورد اشاره می‌کنیم:

گمان نیکو به افراد، از بهترین خصایل و بزرگترین نعمت های الهی است. خوش گمانی ، اندوه انسان را کاهش می‌دهد و او ا از بر گردن گرفتن گناه ، نجات می‌دهد.و در جای دیگری فرمودند،کسی که به مردم حسن ظن داشته باشد، مهر و محبت آنان را به دست خواهد آورد(خوانساری،۱۳۷۳).

سپاسگزاری و قدردانی:

سپاسگزاری بازتاب عاطفی محبت و خوش اخلاقی است و اهمیت آن چنان مورد توجه شارع مقدس است که کوتاه در اجرای آن همانند سستی در شکرگزاری به ساحت اقدس الهی به شمار آمده است. بدیهی است وقتی از عملکرد فردی تشکر می‌کنیم در حقیقت او را به نوعی تأیید کرده ایم ‌بنابرین‏ سپاسگزاری زن و شوهر از یکدیگر ، صمیمیت میان آن دو را استوار می گرداند. باید توجه داشت که کوچک‌ترین تشکرها و قدردانی ها که بر زبان جاری می شود، بزرگترین و عمیق ترین آثار روانی را در طرف مقابل از خود به جای خواهد گذاشت.

امام رضا علیه السلام می فرمایند: هر کس از بنده ای که به او خوبی کرده تشکر نکند، شکر خدای عزوجل را به جای نیاورده است(مجلسی،۱۴۰۴).

امام صادق علیه السلام می فرمایند: بهترین زنان شما ، آن بانویی است که اگر به او چیزی دهند (و یا خدمتی کنند) سپاسگزاری کند و چنانچه از او باز گیرند راضی و خشنود باشد(کلینی،۱۳۶۵).

ابراز محبت:

انسان تشنه دوستی و محبت است و محبت انگیزه بسیاری از تلاش ها و زحمت های طاقت فرسای زندگی است و نخستین وظیفه روحی و عاطفی همسران آگاه سازی یکدیگر از علاقه و محبتی که نسبت به هم دارند ، می‌باشد که این ابراز ها باید در قالب های مختص انتظارات هر یک از زوجین باشد که این امر نیاز به شناخت روحیات و ویژگی های خاص هر دو جنس دارد.

امام صادق علیه السلام می فرمایند: هر گاه کسی را دوست داشتی ، او را بدان آگاه ساز زیرا این کار دوستی را در میان شما استوارتر می‌سازد و در جای دیگری می فرمایند: زن در روابط خود و شوهر همدلش از سه چیز بی نیاز نیست،… و سوم ، آشکار کردن علاقه به شوهر با دلربایی و آرایش خود در برابرش ، به گونه ای که او می پسندد(مجلسی،۱۴۰۴).

پیامبر اکرم صلوات الله علیه می فرمایند: این گفته مرد به همسرش که (دوستت دارم) هرگز از قلب او خارج نمی شود(عاملی،۱۴۰۹).

مدارا و گذشت:

مدارا کردن ‌به این معنا است که ما در زندگی جمعی ، برخی رفتار های نابه جای دیگران را تحمل کنیم و از آن ها چشم بپوشیم برای مثال اگر رفتار همسر ایرادی دارد که باعث آزار ما می شود آن را تحمل کنیم اگر تلاش ما برای برطرف کردن آن به جایی نرسید آن را وسیله ای برای تشنج ، درگیری و تضعیف پیوند خانوادگی قرار ندهیم چرا که هریک از ما نقاط ضعفی داریم که گاه اصلاح آن ها آسان نیست و یا همت لازم را برای برطرف کردن آن نداریم .‌بنابرین‏ باید بپذیریم که زندگی مشترک معمولا بدون این عوارض نیست و هیچ یک از ما نیز معصوم نیست و کسی که خود را بدون نقص می‌داند از همه ناقص تر است البته هر کس باید تلاش کند از عیب های خود بکاهد و این لازمه رشد معنوی انسان و دستیابی او به یک زندگی سالم و پاکیزه است که از آن به حیات طیبه یاد ‌کرده‌است.(حیدری،۱۳۸۷)

پیامبر اکرم صلوات الله علیه: کسی که برای نیل به پاداش الهی ، بر اخلاق بد همسر خود صبر می‌کند خداوند ثواب شاکران را به او عطا می‌کند(مجلسی،۱۴۰۴).

امام علی علیه السلام می فرمایند: همانا زن ، گلی خوش بو است نه یک قهرمان به همین دلیل در همه حال با او مدارا نما و با او نیکو مصاحبت کن تا زندگیت با خوشی باشد(صدوق، ۱۴۱۳).

عذرخواهی و پذیرش:

هیچ یک از ما معصوم و عاری از خطا و اشتباه نیستیم . هر فردی ممکن است در حق دیگران بدی کند. مهم این است که به هنگام پی بردن به اشتباه خود ، اعتراف و عذرخواهی داشته باشیم . ممکن است مرد بر اثر خستگی یا عصبانی نابه جا ، به همسر خود ، تندی کند یا زن با برخورد نامناسب و یا کوتاه در انجام وظیفه ، سبب ناراحتی شوهر خود شود . در این هنگام باید از همسر خود عذرخواهی کندو از سوی دیگر بر طرف مقابل نیز لازم است عذر فرد خطاکار را بپذیرد و از لغزش او در گذرد.(حیدری، ۱۳۸۷).

امام علی علیه السلام می فرماید: عذرخواهی دلیل بر عاقل بودن فرد است و در جای دیگری می فرمایند:کسی که ازخطای خود معذرت خواهی کند گویا خطایی از او سر نزده است(خوانساری،۱۳۷۳).

امام صادق علیه السلام: بهترین زنان شما آن زنی است که هنگام غضب بر شوهر خود ، یا مورد غضب واقع شدن او، به همسرش بگوید دست من در دست توست. خواب به چشمانم نخواهد رفت تا موقعی که از من راضی شوی(صدوق،۱۴۱۳).

امام سجاد علیه السلام: اگر کسی از طرف راست به تو ناسزا گفت و سپس به طرف چپ تو رفت و از کار خود معذرت خواست عذر او را بپذیر(کلینی،۱۳۶۵).

حفظ اسرار و عیوب همسر:

۳ـ۱ـ۳ـ نظریه تزریقی

نظریه تزریقی نشأت گرفته از نظریه رفتارگرایی یا الگوی محرک ـ پاسخ در روان‌شناسی است که در اوایل سده بیستم انگاره مسلط بود. رفتارگرایی بر این باور است که رفتار انسان شکل پیچیده‌تری از رفتار حیوانات است و فرایند یادگیری انسان و حیوان چندان متفاوت نیست. آزمایش‌های شرطی‌سازی روان‌شناسان رفتارگرا بر روی حیوانات از طریق محرک‌های شرطی و تکراری تداعی معانی، این باور را برای بسیاری ایجاد کرد که می‌توان از محرک‌های بیرونی یا همان محتوای رسانه‌ای و تکرار یک سری مفاهیم، نمادها به شرطی‌سازی انسان پرداخت و پاسخ موردنظر را دریافت کرد. مخاطب در این نظریه منفعل و به صورت مجموعه‌ای از اتم‌های مجزا فرض می‌شود.

این نظریه وسایل ارتباط جمعی به ویژه تلویزیون را دارای تأثیری مطلق، مستقیم و فوری بر مخاطب می‌داند. تلویزیون نه تنها به تغییر نگرش مردم بلکه به تغییر رفتار آن ها نیز قادر است. مخاطبان به طور مستقیم به رسانه ها مرتبط هستند و تأثیر رسانه ها بر نگرش و رفتار آن ها فوراً اتفاق می‌افتد.^[۵۰] سورین و تانکارد از بانیان این نظریه بر این باورند: «پیام‌های ارتباط جمعی بر مخاطبانی که در معرض آن ها قرار می‌گیرند آثار قوی و کمابیش یکسانی دارند.»^[۵۱]

«ایده هایی بر نظریه تزریقی وارد شده و آن اینکه طبق علایق و منافع شخصی عمل می‌کنند و قیدوبندهای اجتماعی فقط اندکی آن ها را محدود می‌کند و لذا فعالیت‌های خود را در جهت خواسته‌های صاحبان قدرت هدایت می‌کنند چه‌بسا خواسته‌های صاحبان قدرت در جهت انحرافات اجتماعی و ارتکاب جرم باشد و با هنجارهای مورد قبول جوامع همخوانی نداشته باشد.»^[۵۲]

طبق این نظریه پیام‌ها مثل ماده‌ای است که در داخل سرنگ تزریق می‌شود و آن رفتاری که موردنظر است را در مخاطبان به وجود می‌آورد حالا اگر رفتار موردنظر رفتاری نابهنجار و بزهکاری باشد می‌تواند مغزهای بی‌دفاع را تحت تأثیر قرار دهد و لذا تلویزیون هم به عنوان رسانه‌ای پرمخاطب و فراگیر می‌تواند در این بعد منفی در حد گسترده‌ای به کار گرفته شود و افکار و رفتارهای موردنظر طرفداران این نظریه را به کار بندد و نقش تأثیرگذاری در افکار عمومی و ارائه الگوهای ‌کج‌رفتاری اجتماعی و در نهایت ارتکاب جرم داشته باشد.

۳ـ۱ـ۴ـ نظریه برجسته‌سازی

این نظریه مدعی تأثیر رسانه ها بر شناخت و نگرش مردم و تعیین اولویت‌های ذهنی آنان از طریق انتخاب و برجسته‌سازی بعضی از موضوعات و رویدادها در قالب خبر و گزارش است.

«‌به این معنا که تلویزیون با برجسته‌ ساختن بعضی از موضوع‌ها و رویدادها، بر آگاهی و اطلاعات مردم تأثیر می‌گذارند. گرچه نمی‌توانند تعیین کنند که مردم چگونه بیندیشند، امّا می‌توانند تعیین کنند که درباره چه بیندیشند.» ‌بنابرین‏ توجه عموم را به مجموعه‌ای از مسائل و موضوعات معین و محدود معطوف می‌کند لذا اگر ‌در مورد جرم خاصی مثلاً سرقت خیابانی تأکید ورزد با توجه به اینکه یکی از نقش‌های تلویزیون نقش پیشگیری می‌‌باشد اذهان عمومی و اجتماع بیشتر تلاششان این خواهد بود که مورد سرقت قرار نگیرند و از وقوع جرایم دیگری که امکان خواهد داشت علیه آن ها صورت گیرد غافل بمانند از قبیل کلاهبرداری، خیانت در امانت.

«رسانه ها از جمله تلویزیون با ارزش‌گذاری برخی حقایق و اغراق در آن ارزش‌گذاری، می‌توانند بر ارزش‌گذاری‌های جامعه تأثیر بگذارند»^[۵۳] ‌بنابرین‏ اگر در جامعه جرم‌های مختلفی در حال وقوع باشد و تلویزیون فقط تعداد محدودی از جرایم را به وسیله پوشش خبری زیاد خود برجسته کند در این زمینه ذهن جامعه از جرایم دیگری که آن ها را تهدید می‌کند غافل می‌ماند.

۳ـ۱ـ۵ـ نظریه جبرگرایی تلویزیونی

نظریه «مک لوهان» که از آن با عنوان نظریه جبرگرایی تلویزیون یاد می‌شود، برای اولین بار در سال ۱۹۶۴ ارائه شد. طبق نظریه ایشان رسانه پیام است و اعتقاد داشت تلویزیون بر چند حس از حواس ما تأثیرگذار است و در این میان تلویزیون را رسانه‌ای دیداری، شنیداری و بساوایی می‌داند و معتقد بود تلویزیون زندگی ما را تبدیل به یک دهکده جهانی خواهد کرد در نظر ایشان تأثیر تلویزیون از شکل آن ها ناشی می‌شود نه از محتوای آن، از همین‌رو تلویزیون را پیام می‌داند.^[۵۴] ‌بنابرین‏ نظریه که تلویزیون را پیام دانسته، این رسانه می‌تواند در افکار و اعتقادات و رفتار فردی و اجتماعی جوامع انسانی تأثیری شگرف داشته باشد و در این زمینه اگر تلویزیون در بعد منفی گام بردارد و در پخش برنامه ها و گزاراشات خبری از سیستم مدیریتی صحیح برخوردار نباشد می‌تواند اشاعه‌دهنده رفتارهای نابهنجار اجتماعی و جرم و خشونت در سطح کلان جوامع بشری باشد چه به صورت مستقیم یا به صورت غیرمستقیم، به صورت مستقیم از این طریق که فرد با مشاهده تلویزیون برخی افکار و رفتارهای منحرفانه را تقلید خواهد کرد، از طریق غیرمستقیم ‌به این طریق که در اثر برخورد با افرادی که تحت تأثیر برنامه های پخش شده از تلویزیون به آن طریق رفتار می‌کنند او هم از عملکرد رفتاری این اشخاص الگوپذیری نموده و چه بسا این الگوپذیری در بعد منفی و گسترش افکار و رفتارهای نابهنجار اجتماعی و شیوه های ارتکاب جرم باشد و در این زمینه تلویزیون از طریق شیوه های تأثیرگذاری بر افکار عمومی می‌تواند انجام رفتارهای نابهنجار اجتماعی را به جوامع انسانی دیکته نماید.

۳ـ۲ـ شیوه های اثربخشی برنامه های تلویزیون در ارتکاب جرم

جرم به عنوان پدیده‌ای که نشانه تخطی دسته‌ای از افراد جامعه نسبت به مقررات و توافقات جمعی است از مسائلی می‌باشد که توجه عموم را به خود جلب ‌کرده‌است. این در حالی است که بسیاری از مردم با دیدن و شنیدن اخباری مرتبط با جرایم اتفاق افتاده در محیط پیرامونشان، احساس خوشایند دارند و رسانه ها از جمله تلویزیون نیز با بهره گرفتن از این حسن کنجکاوی، به شرح بیان وقایع جنایی می‌پردازد ولی ماجرا ختم به یک نقطه نیست، بلکه در این میان رسانه ها از جمله تلویزیون این توان را دارند که از طریق پخش برنامه های گوناگون خواسته یا ناخواسته افراد را به سوی بزهکاری فرا خوانند.^[۵۵]

«اصولاً یا برنامه های تلویزیون دارای موضوعات و صحنه‌های بدآموز است که در نتیجه جز انحرافات و به بار آوردن عواقب ناگوار و فجایع، هدف دیگری نمی‌توان از آن ها انتظار داشت یا اینکه آموزنده می‌باشد.»^[۵۶]

با توجه به گسترش شبکه های تلویزیونی و رسانه های تصویری نوین از جمله ماهواره و اینترنت… می‌توان گفت که شیوه های اثربخشی تلویزیون در ارتکاب جرم در عصر حاضر نسبت به گذشته‌ای نه چندان دور گسترش یافته است، البته این بدان معنی نیست که صرفاً از بُعد منفی تلویزیون و شبکه های ماهواره‌ای و اینترنت اثرگذار بوده است بلکه اثرهای مثبت برنامه های تلویزیون بر مخاطبان نیز چشمگیر بوده است لیکن باید از پخش برنامه های محرک جرم بیمناک بود و تلاش نمود تا از اثرگذاری منفی تلویزیون بر روی مخاطب کاست چه از طریق اصلاح برنامه های تلویزیون و یا از طریق آموزش مخاطبان در برابر برنامه های بدآموز و خلاف اخلاق تلویزیون‌های فراملی و اینترنت، تا مخاطبانی که تحت تأثیر برنامه های تلویزیونی مرتکب جرم می‌شوند به حداقل کاهش یابند.

۲- دلیل دوم از ادله‌ حجیّت ظن مطلق :

وقتی که مجتهد به حکمی از احکام ظن پیدا می‌کند، حال از هر راهی که ظن حاصل شود، طبیعت ظن این است که دو طرف دارد که یکی طرف راجح و مظنون است و دیگری طرف مرجوح و موهوم، آنگاه امر دایر است بین این که طرف مظنون و راجح را اخذ کند یا طرف مرجوح را و عقل هر عاقلی حکم می‌کند به اینکه طرف ظن را باید گرفت که راجح است نه طرف وهم را که مرجوح است وگرنه ترجیح مرجوح بر راجح شده که قبیح است و هیچ عاقلی آن را اختیار نمی‌کند. معنای حجیّت ظن مطلق جز این نیست که ما جانب ظن را گرفته و طبق آن عمل نماییم.

مرحوم آخوند در پاسخ، جمله‌ای دارند که از منطوق و مفهوم آن سه صورت استفاده می‌شود:

۱- ‌در مورد ظن به حکم اصلاً تکلیف واقعی در حق ما منجز نشده است، در چنین فرضی ما ملزم نیستیم به یکی از دو طرف راجح و مرجوح اخذ کنیم تا شما بگویید باید به راجح اخذ کرد. این صورت از مفهوم جمله‌ «فیماإذا کان الاخذ بالظن او بطرفه لازماً» به دست می‌آید. ^[۶۸]۱

۲- ‌در مورد ظن، تکلیف واقعی منجز باشد، ولی احتیاط ممکن است،باز نوبت به اخذ به راجح و مظنون نمی‌رسد و ما ملزم نیستیم به یک طرف حتماً اخذ کنیم تا بگوییم که اخذ به راجح لازم است، بلکه راه احتیاط باز است.

۳- ‌در مورد ظن، هم تکلیف واقعی منجز است و هم احتیاط عقلاً ممکن نیست ؛ چون دوران بین محذورین است یا عقلاً لازم و بلکه جایز نیست؛ چون اختلال نظام پیش می‌آید و یا شرعاً واجب نیست و عسر و حرج دارد. تنها در این فرض عمل به ظن لازم است و باید اطاعت ظنیه تحصیل کرد؛ ولی این به دلیل انسداد بر می‌گردد که با مقدمات خاص نتیجه می‌دهد. که در ادامه می‌آید و یک دلیل مستقلی نخواهد بود تا جداگانه مطرح شود.^[۶۹]۱

۳- دلیل سوم از ادله‌ حجیّت ظن مطلق مواردی که علم به واجب یا حرام داشته باشیم، خیلی کم است و توعاً عدم العلم و شبهه است و تردیدی نیست که در میان مشتبهات واجبات و محرمات فراوانی وجود دارد و واجبات که منحصر به موارد علم نیست. پس علم اجمالی داریم به وجود تکالیف واقعی در میان مشتبهات .

و موارد عدم علم عبارت است از مظنونات و مشکوکات و موهومات و مقتضای علم اجمالی مذکور آن است که ما احتیاط تام و کامل کنیم ؛ یعنی هر آنچه را که احتمال می‌دهیم واجب باشد، انجام دهیم و هر آنچه را که محتمل الحرمه است ترک کنیم، چه احتمال قوی باشد یا مساوی یا ضعیف

از طرفی احتیاط تام سر از اختلال نظام و یا لا اقل سر از عسر و حرج در می‌آورد و به آن منتهی می‌شود و اختلال نظام یا عسر و حرج حد و مرز تکلیف است و موجب می‌شود که چنین احتیاطی لازم نباشد.

پس چه کنیم که هم احتیاط کرده و علم اجمالی را امتثال کنیم و هم در محذور عسر و حرج واقع نشویم ؟ راهش این است که مظنونات را اخذ کرده و بدان عمل کنیم و موهومات را رها کنیم.

مرحوم آخوند می‌فرماید که سید مجاهد برخی از مقدمات دلیل انسداد را جدا کرده و به صورت یک دلیل جدا ذکر ‌کرده‌است .^[۷۰]

۴- دلیل چهارم از ادله‌ حجیّت ظن مطلق دلیل معروف انسداد است که مهمترین دلیل انسدادیهاست که از چهار مقدمه تشکیل می‌شود که وقتی این مقدمات کامل شود عقل حکم می‌کند ‌به این که لازم است در احکام، به آنچه که ظن بر آن اقامه شده است عمل شود هر ظنی که باشد، به استثنای ظنی که به طور قطع، عدم جواز عمل به آن ثابت شده باشد مانند قیاس.

این مقدمات به اختصار در ذیل بیان و مورد بررسی قرار می‌گیرد:

۱- مقدمه اول : ادعای این است که در زمان‌های ما که متأخر از عصر معصومین است، باب علم وعلمی در بیشتر ابواب فقه مسدود است. یعنی نه می‌توان قطع به احکام شرعی پیدا کرد و نه می‌توان ظن خاصی که حجیّت آن ثابت شده باشد پیدا کرد. اساس تمامی این مقدمات دلیل انسداد، همین مقدمه است.

در پاسخ می‌گوییم که نسبت به انسداد باب علم به احکام واقعی در این زمان، ما نیز با مستدل همراه هستیم و هرکسی که با فقه و استنباط و اجتهاد سر و کار دارد، این را لمس می‌کند که راهی به سوی علم و یقین نسبت به معظم فقه وجود ندارد. ولی باب علمی یا ظن خاص به روی ما بسته نیست و معتقدیم که آنقدر خبر واحد ثقه داریم که معظم مسائل فقهی را بتوان از آن ها استنباط کرد. در نتیجه نیازی به ظن مطلق پیدا نمی‌شود و احیاناً در موردی هم اگر به خاطر فقدان نص یا اجمال آن یا تعارض نصوص، از دلیل اجتهادی دستمان کوتاه شد نوبت به دلیل فقاهتی یا اصل عملی می‌رسد و به برکت آن مشکل حل می‌شود.

‌بنابرین‏ عمده مقدمه دلیل انسداد همین مقدمه بود که باطل شد و در نتیجه دلیل انسداد هم باطل می‌گردد و سایر مقدمات نیز قهراً باطل می‌شود^[۷۱].

۲- مقدمه دوم : وقتی که به یک سلسله احکام و تکالیف، علم اجمالی داریم اهمال در امتثال آن ها جایز نیست و در مقام عمل نمی‌توان آن ها را کنار گذاشت. اهمال و کنارگذاشتن احکام واقعی به دو صورت قابل فرض است:

(صورت اول) این که ما خودمان را همچون چهارپایان و کودکان در نظر بگیریم که هیچ تکلیفی برعهده‌ی ما نیست.

(صورت دوم) یا اینکه در هر موردی که وجوب یا حرمت معلوم نیست اصل برائت و اصل عدم تکلیف را جاری کنیم و بطلان هر دو فرض واضح است ؛ زیرا تکالیف دینی برای تمام زمان‌ها و دوره هاست و از طرف دیگر با وجود علم اجمالی به واجبات و محرمات، نوبت به اصل برائت نمی‌رسد.

۳- مقدمه سوم : پس از این که فرض کردیم عمل کردن به احکامی که اجمالاً معلوم هستند واجب است و باید آن ها را امتثال کنیم برای این که فراغت ذمه از این احکام حاصل شود چهار راه وجود دارد و راه پنجمی در کار نیست:

الف- از کسی تقلید کنیم که به انفتاح باب علم معتقد است.

ب- در هر مسئله‌ای که پیش می‌آید به احتیاط عمل نماییم.

ج- در هر مسئله به اصل عملی مناسب آن رجوع کنیم، از قبیل اصل برائت و اصل احتیاط و اصل تخییر و اصل استصحاب، برحسب آنچه که وضعیت مسئله اقتضا می‌کند.

د- در هر مسئله که ظن به حکم داریم به ظن عمل کنیم و در سایر مسائل به اصول عملیه مراجعه کنیم.

عمل کردن به هر سه راه اول نادرست است و در نتیجه فقط راه چهارم باقی می‌ماند.

اما راه اول، یعنی تقلید از کسی که به انفتاح باب علم معتقد است،جایز نیست؛ زیرا فرض بر آن است که مکلف مجتهد به انسداد باب علم معتقد است پس چگونه می‌توان از کسی تقلید کند که به خطا یا جهل او اعتقاد دارد .اما راه دوم، یعنی عمل به احتیاط، ‌به این دلیل راه درستی نیست که مستلزم ایجاد عسر و حرج شدید بوده و بلکه اگر تمامی مکلفین به عمل کردن طبق احتیاط مکلف شوند باعث اختلال نظام زندگی می‌گردد.

اما راه سوم، یعنی عمل کردن به اصول عملیه جاری در هر مسئله نیز نمی‌تواند راه صحیحی باشد؛ زیرا علم اجمالی به تکالیف وجود دارد و نمی‌توان هر مسئله‌ای را به طور جداگانه و مجزا از مسائل دیگری که حکم آن ها مجهول است در نظر گرفت، و در نتیجه این که وقتی به وجود محرمات و واجبات در تمامی مسائلی که حکم آن ها مشکوک است علم اجمالی وجود دارد همین علم اجمالی مانع از اجرای اصل برائت و اصل استصحاب می‌شود هرچند در برخی از آن مسائل باشد.

افرادی که طرحواره وابستگی/بی کفایتی دارند، احساس می‌کنند بدون کمک جدی دیگران نمی توانند از عهده مسئولیت های روزمره مثل کسب درآمد، حل مشکلات، خوب قضاوت کردن، به عهده گرفتن وظایف جدید وتصمیم گیری درست را ندارند. این طرحواره اغلب خودش را به شکل منفعل بودن و درماندگی افراطی نشان می‌دهد. افرادی که طرحواره آسیب پذیری نسبت به ضرر یا بیماری دارند، شدیداًً می ترسند مبادا هر لحظه دچار یک فاجعه مثل، پزشکی (حملات قلبی یا ایدز)، هیجانی (دیوانه شدن و از دست دادن کنترل) محیطی (وقوع تصادف و …) شوند و نتوانند با آن مقابله کنند. بیمارانی که خود تحول نیافته/گرفتار دارند، اغلب در خصوص ارتباطشان با یکی یا چند نفر از افراد مهم زندگیشان (اغلب والدین)، بیش از حد اشتغال ذهنی دارند و به همین دلیل، فردیت و رشد اجتماعی افراد به آن ها وابسته است. این افراد، سخت معتقدند که حداقل یکی از افراد این رابطه، نمی تواند بدون دیگری به زندگی ادامه دهد، این طرحواره ممکن است احساساتی مثل غرق در شخصیت طرف مقابل شدن، فقدان هویت و بی هدف بودن زندگی را در بر بگیرد. افرادی که طرحواره شکست دارند، معتقدند بدون شک در دستیابی به حد معمول پیشرفت (زمینه هایی مثل تحصیل، ورزش و شغل) شکست خواهند خورد و در مقایسه با هم سن و سال هایشان خیلی بی کفایتند. افرادی که این طرحواره را دارند اغلب خودشان را بی استعداد یا ناموفق می دانند (یانگ، کلوسکو و ویشار؛ ترجمه حمیدپور و اندوز، ۱۳۹۱).

حوزه سوم: محدودیت های مختل

افرادی که طرحواره هایشان در این حوزه قرار دارد، محدودیت های درونی آن ها در خصوص احترام متقابل و خویشتنداری به اندازه کافی رشد نکرده است. آن ها ممکن است افرادی خودخواه، لوس، بی مسئولیت یا خودشیفته باشند و در خصوص احترام به حقوق دیگران، همکاری کردن، متهد بودن یا دستیابی به اهداف بلندمدت مشکل داشته باشند. این افراد در خانواده های سهل انگار و بیش از حد مهربان بزرگ شده اند اما ریشه تحولی اولیه این طرحواره محبت بیش از حد نیست بلکه این افراد نیازی نداشتند از قوانین تبعیت کنند، در نتیجه در بزرگسالی، نمی توانند تکانه های خود را مهار کنند. طرحواره های این حوزه عبارتند از: استحقاق/بزرگ منشی، خویشتن داری/خودانضباطی ناکافی (یانگ، کلوسکو و ویشار؛ ترجمه حمیدپور و اندوز، ۱۳۹۱).

افرادی که طرحواره استحقاق/بزرگ منشی دارند، خودشان را یک سر و گردن بالاتر از دیگران می بینند، اصرار ‌به این دارند که هر کاری دلشان بخواهد انجام می‌دهند، آن ها دوست دارند به قدرت برسند تا بتوانند برتری خود را به رخ دیگران بکشند(مثل موفق شدن، مشهور شدن و پول دار شدن). این افراد اغلب سلطه گر و در روابط اجتماعی فاقد همدلی می‌باشند. افرادی که طرحواره خویشتنداری/خودانضباطی ناکافی دارند، نمی توانند برای دستیابی به اهداف شان، خویشتنداری نشان دهند و ناکامی را به قدر کافی تحمل کنند. از سوی دیگر، نمی توانند ابراز هیجان ها و تکانه هایشان را کنترل کنند، در شکل های خفیف تر این طرحواره، افراد بر اجتناب از ناراحتی خیلی تأکید می‌کند؛ به عنوان مثال، سعی می‌کند در روابط بین فردی تعارضی ایجاد نکنند و از پذیرفتن مسئولیت های بیشتر، طفره می‌روند(یانگ، کلوسکو و ویشار؛ ترجمه حمیدپور و اندوز، ۱۳۹۱).

حوزه چهارم: دیگر جهت مندی

افرادی که طرحواره هایشان در این حوزه قرار دارد، به جای رسیدگی به نیازهای خود، به دنبال ارضای نیازهای دیگران می‌باشد. این افراد، در روابط اجتماعی تمایل دارند بر پاسخ های دیگران بیشتر از نیازهای خودشان تأکید کنند و اغلب از خشم و تمایلات خودشان ناآگاه هستند. آن ها در دوران کودکی، آزاد نبودند تا از تمایلات طبیعی خودشان پیروی کنند و در بزرگسالی به جای اینکه از درون جهت دهی شوند از محیط بیرون تأثیر می‌پذیرند و از خواسته های دیگران تبعیت می‌کنند. ریشه تحولی طرحواره های این حوزه، مبتنی بر پذیرش مشروط بوده است. در اکثر این خانواده ها، والدین به جای توجه و اهمیت قائل شدن به نیازهای منحصر به فرد کودک، بیشتر نیازهای هیجانی یا منزلت اجتماعی خود را مهم می دانند. طرحواره های این حوزه شامل: اطاعت، ایثار، پذیرش جویی/جلب توجه می شود (یانگ، کلوسکو و ویشار؛ ترجمه حمیدپور و اندوز، ۱۳۹۱).

افرادی که طرحواره اطاعت دارند، کنترل خود را به دست دیگران می سپارند و در برابر آن ها تسلیم می‌شوند، زیرا احساس می‌کنند مجبورند این کار را انجام دهند. نیازها و احساسات خود را مهم و ارزشمند نمی دانند و در پی خرسند کردن دیگران هستند. کارکرد طرحواره اطاعت، معمولاً اجتناب از خشم، انتقام یا رهاشدگی است. دو شکل این طرحواره عبارتند از:

۱- اطاعت از نیازها، سرکوب تمایلات و خواسته های فرد

۲- اطاعت از هیجان ها، سرکوب پاسخ های هیجانی، خصوصاًً خشم. اطاعت معمولاً منجر به افزایش تدریجی خشم شده و به شکل علائم ناسازگار ظاهر می شود (مثل رفتار منفعل _ پرخاشگرانه، طغیان های غیرقابل کنترل خشم، علائم روان تنی یا انزوای عاطفی).

افرادی که طرحواره ایثار داند، نیازهای دیگران را با میل خود و حتی به قیمت از دست دادن رضایت مندی شخصی ارضاء می‌کنند. آن ها این کار را برای کاهش رنج و گرفتاری دیگران، دوری از گناه، دست یابی به احساس ارزشمندی و تداوم رابطه هیجانی با افراد نیازمند انجام می‌دهند. این طرحواره، با مفهوم دوازده مرحله ای وابستگی بیمارگون همپوشی دارند. افرادی که طرحواره پذیرش جویی/جلب توجه دارند، دست یابی به تأیید یا توجه دیگران را سرلوحه زندگی خود قرار می هند. احساس ارزشمندی آن ها بیشتر به به واکنش دیگران بستگی دارد تا واکنش های خودشان. این طرحواره اغلب مسایلی از قبیل اشتغال ذهنی زیاد نسبت به منزلت اجتماعی، ظاهر، پول یا موفقیت به عنوان وسیله ای برای رسیدن به تأیید و توجه دیگران را در بر می‌گیرد. چنین طرحواره ای، اغلب منجر به تصمیم های سرنوشت سازی در زندگی می شود که غیرقابل اطمینان هستند و نتایج ناگواری در پی دارند (یانگ، کلوسکو و ویشار؛ ترجمه حمیدپور و اندوز، ۱۳۹۱).

حوزه پنجم: گوش به زنگی بیش از حد و بازداری

استفاده از روش مقیاسی هنگامی می‌تواند مؤثر باشد که ارزیاب بر اساس مدارک و شواهد واقعی و معتبری ارزیابی را انجام داده باشد،نه بر اساس برداشتها و ‌ذهنیت‌های خود.برای حصول اطمینان از این موضوع معمولأ فضایی در فرم ارزیابی پیش‌بینی می‌گردد و از ارزیاب خواسته می شود تا دلایل ارزیابی خود را توضیح دهد.

در روش مقیاسی عملکرد کارکنان با سنجش عوامل متعدد و متنوعی ارزیابی می‌گردد.در واقع توجه به ابعاد و جنبه‌های مختلف کار،بزرگترین امتیاز این روش است.مزیت دیگر این روش،سادگی و سهولت طراحی و استفاده از آن است.همچنین،از فرمی که برای ارزیابی عملکرد کارکنان در یک گروه شغلی بخصوص طراحی شده،می توان برای ارزیابی عملکرد کارکنان در ‌گروه‌های شغلی دیگر نیز استفاده نمود.گفتنی است که ویژگی‌های شخصیتی و صفاتی چون داشتن روحیه همکاری،قدرت تشخیص و قدرت قضاوت،بیشتر حالت کیفی داشته،اندازه گیری دقیق آن ها به وسیله این نوع روش های ارزیابی،امکان پذیر نیست.از این رو،سنجش و اندازه گیری این خصایص نیز ضرورتأ،بیشتر جنبه ارزشی و قضاوتی خواهد داشت تا علمی و عینی.

۲-۲-۹-۲)عامل سنجی

از روش مقایسی به طریق دیگری نیز می توان برای ارزیابی عملکرد کارکنان استفاده نمود.بدین ترتیب که به جای ارزیابی عملکرد ‌بر اساس صفات و خصوصیات شخصیتی فرد،کارایی او در انجام وظایف و مسئولیت‌های ویژه ای که در شغلش دارد،ارزیابی می‌گردد.با بهره گرفتن از شرح شغل،ابعاد شغل و عوامل مهم در آن،شناسایی و برای اندازه گیری انتخاب می‌شوند.

۲-۲-۹-۳)روش ثبت وقایع حساس

روش ثبت وقایع حساس عبارت است از یادداشت و ثبت عملکرد و تصمیم گیری‌های بسیار خوب یا بد کارمندان حین انجام وظایف و مسئولیت هایشان.اگر عمل بخصوصی که فرد در ادای وظایف و مسئولیت هایش انجام می‌دهد،تأثیری مهم و بسزا(چه مثبت و چه منفی)در کارآمدی واحد مربوطه داشته باشد،این عمل،یک «واقعه حساس» به شمار می‌آید.با ثبت و ظبط این وقایع،ارزیاب در خاتمه دوره ارزیابی،اطلاعات لازم را برای ارزیابی عملکرد فرد در اختیار خواهد داشت.طبیعی است که برای استفاده شایسته از این روش،ارزیاب باید از عملکرد فرد طی یک دوره کامل ارزیابی(مثلأ یک سال گذشته)یادداشت بردارد،نه چند ماه یا چند هفته آخر دوره.

چون این روش بسیار وقت گیر است و نیاز به حوصله زیادی دارد،اگر تعداد کسانی که ازاین طریق ارزیابی می‌شوند زیاد باشد،ارزیابی چندان دقیق نخواهد بود و نمی توان به نتایج حاصل از آن اعتماد کرد.

۲-۲-۹-۴)روش توصیفی

در این روش از ارزیاب خواسته می شود تا شرحی درباره چگونگی عملکرد فرد بنویسد.بدیهی است

که موقعیت ارزیابی از این طریق،به قدرت توصیف و تشریح ارزیاب بستگی پیدا می‌کند.به عبارت دیگر،ارزیاب باید بتواند خوب و روان بنویسد.عدم توانایی ارزیاب در شرح دقیق و روشن عملکرد فرد معمولأ اثر سو،در خواننده دارد و از تأثیر یک ارزیابی مثبت درباره کارمند می کاهد.برعکس،ارزیابی که از هنر نوشتن برخوردار است،می‌تواند حتی یک کارمند متوسط ‌را خوب جلوه دهد.از آنجا که دست سرپرست در توصیف و تشریح عملکرد کارکنان،باز است و استاندارد خاصی در این رابطه وجود ندارد،ارزیابی کارکنان براین اساس کار ساده ای نیست.با وجود این،بسیاری از مدیران و صاحب‌نظران معتقدند که ارزیابی به روش توصیفی،از بهترین روش های ارزیابی است.

۲-۲-۹-۵)روش قیاسی

در روش قیاسی،عملکرد فرد با استاندارد از پیش تعیین شده ای مقایسه و سنجیده می شود.اگر چه در عمل می توان برای هر کاری استاندارد تعیین نمود،ولی تعیین استاندارد.بیشتر برای سنجش کار در مشاغل تولیدی متداول است و مبنای آن بازدهی یک کارگر متوسط تحت شرایط عادی کار می‌باشد.از جمله روش های معمول برای تعیین استاندارد تولید در صنعت،حرکت سنجی و زمان سنجی است.از مزایای مهم تعیین استاندارد و سنجش عملکرد بر اساس آن،دقت اندازه گیری و عدم دخالت ذهنیت و قضاوت ارزشی و شخصیتی ارزیاب می‌باشد.ولی برای اینکه کارکنان نیز مطمئن شوند که استانداردهای تعیین شده واقعأ منصفانه هستند،باید آن ها را از اینکه استانداردهای کار چگونه و بر اساس چه ضوابطی معین گردیده اند آگاه نمود و دلیل و منطق هر گونه تغییری هم که در استانداردهای عملکرد داده می شود به طور روشن و کامل برای آنان تشریح کرد.

۲-۲-۹-۶)روش درجه بندی

در روش درجه بندی از ارزیاب خواسته می شود تا کارکنان را بر اساس یک معیار کلی(مثلأ عملکردآنها در مجموع)،از بهترین تا ضعیف ترین،درجه بندی نماید.بدین ترتیب،فردی که بهترین عملکرد را داشته باشد در بالای جدول،فردی که ضعیف ترین عملکرد را داشته باشد،در پایین جدول و سایر کارکنان بین این دو حد قرار می گیرند.اگر چه معمولأ تشخیص بهترین و ضعیف ترین کارمند چندان مشکل نیست،ولی تعیین جایگاه درست سایر افراد کار سادهای به شمار نمی آید،بخوصوص هنگامی که تعداد کارکنان بیش از بیست نفر باشد.

مقایسه دو به دو:نوعی ارزیابی به روش درجه بندی است که در مقایسه کارکنان را آسانتر می کند.در اینجا،عملکرد هر یک از کارکنان با عملکرد تک تک سایر افراد مقایسه می‌گردد.برای مثال اگر در واحدی از سازمان پنج نفر ارزیابی شوند،عملکرد هر یک از اعضا با عملکرد هر یک از چهار نفر دیگر مقایسه و نتیجه،اعلام می‌گردد.کسی که در پایان این مقایسه ها بهترین نتیجه را به دست آورده باشد(یعنی کسی که دفعات بیشتری عملکردش بهتر از دیگران ارزیابی شده باشد)در صدر جدول قرار می‌گیرد.گروهی از صاحب‌نظران معتقدند تصمیماتی که مسئولان درباره نیروهای انسانی شاغل در سازمان اتخاذ می‌کنند،عملأ بر اساس این قبیل ارزیابی های مقایسه ای است،نه ‌ارزیابی‌هایی که هر یک از کارکنان را مستقل از یکدیگر و بر اساس معیار و استانداردی مطلق می سنجند.برای مثال،اغلب مشاهده می شود که ارتقای فرد در سازمان،نه به علت شایستگی کامل وی بلکه به خاطر موفقیت او در انجام وظایفش نسبت به دیگران بوده است.

۲-۲-۹-۷)توزیع اجباری

در توزیع اجباری که مانند روش درجه بندی،نمونه دیگری از یک روش ارزیابی مقایسه ای است،ارزیاب باید عملکرد کارکنان را در ‌گروه‌های خاصی دسته بندی نماید.گروه بندی کارکنان مطابق با توزیع نرمال بوده،هر یک از کارکنان بنا به قضاوتی که از عملکرد او به عمل می‌آید،در یکی از این گروه ها جای می‌گیرد. برای مثال ۱۰ درصد از کارکنان با عالیترین عملکرد در بالاترین گروه؛۲۰ درصد از کارکنان با عملکرد خوب در یک گروه پایین تر؛۴۰ درصد از کارکنان با عملکرد متوسط در گروه میانی؛۲۰ درصد از کارکنان با عملکرد ضعیف در گروه پایین تر از آن؛و بالاخره ۱۰درصد از کارکنان با عملکرد بسیار ضعیف،در پایین‌ترین گروه قرار داده می‌شوند.در این ارزیابی فرض بر این است که گروهی کاری عده ای از کارکنان دارای عملکرد عالی،عده ای دارای عملکرد متوسط و عده ای دارای عملکرد ضعیف هستند.البته این فرض قابل بحث است،چرا که امکان دارد در یک گروه کاری،همگی کارکنان دارای عملکردی عالی،یا بر عکس،همگی کارکنان دارای عملکردی ضعیف باشند.

۲-۲-۹-۸)انتخاب اجباری