پیچیدگی محیط عرصه رقابت کسب و کار و افزایش انتظارات مشتریان ، ضرورت آگاهی از نقاط قوت و ضعف سازمان و بهبود مستمر بهره وری را پیش از پیش آشکار نموده است. از این رو مدیران امروز در جستجوی دستیابی یک راه حل جامع ، قابل اعتماد و انعطاف پذیر جهت ارزیابی عملکرد سازمان خود بوده تا ضمن حصول اطمینان از اجرای استراتژی های خود بتوانند اطلاعات دقیق و کافی از جایگاه امروز خویش را به دست آورده و با نگاه به آینده موجبات ارتقا و بهبود سازمان خود را فراهم نمایند.یک متد ارزیابی بایستی قادر باشد که وضعیت کلی سازمان را نسبت به اهداف سازمانی ( به لحاظ فاصله تا هدف ) در هر لحظه ارائه نماید. همچنین جایگاه سازمان را در ارتباط با محیط پیرامون ( بازار ، رقبا و سازمان های دیگر ) مشخص کند. علاوه بر این ها نشانگر میزان اثر بخشی کلیه فعالیت‌های صورت گرفته در سازمان نیز باشد. ( ابن رسول ، طرهانی ، لطفی-۲۰۰۷ ) در رقابت جهانی موجود در عصر حاضر، باید محصولات متنوع را با توجه به در خواست مشتری بر کیفیت بالا و خدمت رسانی سریع ، در بازار رقابتی موجود ، بنگاه های اقتصادی و تولیدی علاوه بر پرداختن به سازمان و منابع داخلی ، خود را به مدیریت و نظارت بر منابع و ارکان مرتبط خارج از سازمان نیازمند یافته اند.علت این امر در واقع دستیابی به مزیت رقابتی با هدف کسب سهم بیشتری از بازار است.

لذا این مطالعه درپی آن است با بررسی عوامل کلیدی موفقیت در پیاده سازی سیستم های یکپارچه مدیریت در شرکت هواپیمایی هما گامی در جهت بهبود وضعیت و ارتقا آن در سطح ملی و جهانی گردد.

به منظور ارزیابی عملکرد سازمان باید به چند سوال اساسی زیر پاسخ داد :

۱٫ عوامل کلیدی موفقیت در پیاده سازی سیستم های یکپارچه مدیریت در شرکت هواپیمایی هما با رویکرد کارت امتیازی متوازن چیست ؟

۲٫ چه خدمات و یا محصولاتی نیاز و انتظارات مشتریانمان را برآورده می‌کند ؟(منظر مشتری )

۳٫ برای کسب ارزش افزوده و رضایت مشتریانمان ، پس از آنالیز روندهای جاری ، کدام شغل و فرایند کاریمان را باید بهبود و اولویت دهیم ؟ ( منظر فرایند داخلی )

۴٫ برای دستیابی به اهدافمان چگونه سازمانمان را آموزش و بهبود دهیم؟ (منظر یادگیری و رشد)

۵٫ چگونه می‌توانیم سطوح خدمات جاری خود را در سطح بودجه مان ، نگهداری کرده و از فرصت های موجود برای بالا بردن سود و منافع سازمان استفاده کنیم؟ ( منظر مالی )

۱-۲ اهداف تحقیق

با توجه به اهمیت سیستم های یکپارچه کامپیوتری در کنترل منابع سازمان نیاز به رویکردی برای ارزیابی شاخص های کلیدی موفقیت CSF ^[۳] ,ERP امری ضروری و بدیهی به نظر می‌رسد این تحقیق با رویکردی نوآورانه به دنبال شناسایی شاخص های کلیدی موفقیت در شرکت هواپیمایی هما است و با بهره گرفتن از رویکرد کارت امتیازی متوازن که اولین بار توسط نورتون و کاپلان در چهار محور ( مالی^[۴] , مشتری ^[۵], رشد و یادگیری^[۶] و فرآیندداخلی^[۷]) مطرح شد می پردازد. ‌بنابرین‏ مسئله تحقیق حاضر به بررسی عوامل کلیدی موفقیت در پیاده سازی سیستم های یکپارچه مدیریت در قالب ۴ محور اصلی در حوزه کارت امتیازی متوازن در شرکت هواپیمایی هما می پردازد .

1. 1. شناسایی و اولویت بندی عوامل کلیدی موفقیت ERP از منظر مالی در شرکت هواپیمایی هما

1. 1. شناسایی و اولویت بندی عوامل کلیدی موفقیت ERP از منظر مشتری در شرکت هواپیمایی هما

1. 1. شناسایی و اولویت بندی عوامل کلیدی موفقیت ERP از منظر رشد و یادگیری در شرکت هواپیمایی هما

1. شناسایی و اولویت بندی عوامل کلیدی موفقیت ERP از منظر فرایند داخلی در شرکت هواپیمایی هما

به کارگیری مدلی با رویکرد ANP جهت ارزیابی گزینه‌های اجرای موفق ERP در شرکت هواپیمایی هما.

۱-۳ بیان اهمیت و ضرورت تحقیق

امروزه عصر سلطه بر مشتری به پایان رسیده است و کلید طلایی توفیق سازمان در تصاحب مشتریان راضی و خشنود می توان یافت. صنعت هواپیمایی در حال حاضر جزء یکی از مهمترین صنایع کشورمان می‌باشد که شرکت هواپیمایی هما( ایران ایر) جزء اولین و بزرگترین شرکت هوایی در داخل کشور می‌باشد.

ضرورت اینکه بسیاری از سازمان های ایرانی در پیاده سازی ERP ^[۸] ناموفق بوده. ‌بنابرین‏ نیاز به تحقیقی است که CSF ها را شناسایی و ارزیابی کند.

مدل کارت امتیاز دهی متوازن یکی از کارآمدترین مدل های ارزیابی عملکرد سازمانی می‌باشد که عملکرد شرکت را در چهار بعد:

۱٫ مشتریان و میزان موفقیت سازمان در جلب رضایت آن ها

۲٫ مراحل و فرآیندهای انجام فعالیت های داخلی شرکت

۳٫ رشد و یادگیری سازمانی

۴٫ میزان موفقیت سازمان در دستیابی به اهداف مالی مورد بررسی قرار می‌گیرد . ( برگن و دنیل ۲۰۰۴)^[۹]

۱-۴ فرضیات تحقیق

1. 1. مهمترین شاخص مؤثر در منظر مالی از رویکرد کارت امتیاز متوازن نرخ بازگشت سرمایه است.

1. 1. مهمترین شاخص مؤثر در منظر مشتری از کارت امتیاز متوازن کاهش زمان انتظار است.

1. 1. مهمترین شاخص مؤثر در منظر فرایند داخلی از رویکرد کارت امتیازی متوازن کاهش هزینه ها و ضایعات است.

1. مهمترین شاخص مؤثر در منظر یادگیری از رویکرد کارت امتیازی کسب منافع استراتژیک است.

۱-۵ سوالات تحقیق

ـ شاخص های مالی کلیدی موفقیت در استقرار ERP کدام اند و اولویت آن ها چیست ؟

ـ شاخص های مشتری کلیدی موفقیت در استقرار ERP کدام اند و اولویت آن ها چیست ؟

ـ شاخص های نوآوری و یادگیری کلیدی موفقیت در استقرار ERP کدام اند و اولویت آن ها چیست؟

ـ شاخص های فرایند داخلی کلیدی موفقیت در استقرارERP کدام اند و اولویت آن ها چیست ؟

ـ وضعیت استقرارERP با رویکرد BSCدر هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما) چگونه است؟

۱-۶ مدل مفهومی تحقیق

استقرار ERP در

سازمان هواپیمایی ایران(هما)

یادگیری
فرایند داخلی
مشتری
مالی

1. 1. بهبود ارتباطات با تامین کنندگان

1. 1. بهبود فرهنگ سازمانی زیر شاخص ها

1. 1. بهبود توانایی‌های مدیران

1. 1. بهبود قابلیت های کارکنان

1. کسب منافع استراتژیک برای سازمان

1. 1. شفافیت اطلاعات

1. 1. ساده سازی فرآیندها

ریسک در نظام مالی اسلامی نیز مانند نظام مالی متعارف وجود دارد. در حالت کلی می توان گفت صکوک به عنوان نماینده ابزارهای مالی اسلامی، به صورت ذاتی نسبت به سایر ابزارهای مالی از ریسک بیشتری برخوردار است. دلیل این موضوع آن است که تقریباً تمامی ابزارهای مالی اسلامی مبتنی بر مالکیت یک دارایی بوده و ‌بنابرین‏ ریسک این دارایی به سرمایه گذاران منتقل می شود.

علی­رغم ابداع و نوآوری های موجود در بخش خدمات مالی، ریسک اعتباری هنوز به عنوان دلیل عمده عدم موفقیت مؤسسات مالی محسوب می‌گردد. علت آن هم این است که معمولاً ۸۰ درصد از ترازنامه یک بانک به نوعی با این ریسک در ارتباط است. ریسک اعتباری به خطری تعبیر شده که بر اساس آن وام گیرنده قادر به پرداخت اصل و فرع بدهی خود طبق شرایط مندرج در قرارداد نیست. به عبارت دیگر مطابق این ریسک، بازپرداخت ها یا با تأخیر انجام شده و یا اصلاً وصول نمی شوند. این امر موجب ایجاد مشکلاتی در گردش وجوه نقد بانک می شود. امروزه چندین نوع ابزار جهت مدیریت ریسک اعتباری در بانکداری اسلامی مورد استفاده قرار می‌گیرد که وثیقه، ضمانت، ذخیره­های زیان اعتباری و برخی رویکردهای پیشگیرانه از جمله رتبه بندی اعتباری دریافت کنندگان تسهیلات، از جمله روش­هایی است که به صورت مشترک در بانکداری اسلامی و متداول به کار گرفته می‌شوند. همچنین برخی بانک­های اسلامی با قراردادن جریمه تأخیر تادیه سعی در کاهش تأخیر در پرداخت ها و نکول دارند. هرچند روش های مذکور در کاهش ریسک اعتباری در بانکداری اسلامی تاثیرگذار بوده ولی در حذف یا کاهش ریسک اعتباری تا سطح رضایت بخش، کارایی نداشته اند و ریسک اعتباری همچنان از تهدیدات جدی پیش روی بانکداری اسلامی محسوب می‌گردد. با توجه به موارد مذکور در رابطه با ریسک اعتباری و همچنین افزایش روز افزون مطالبات معوق بانک های کشور، لازم است ابزارها و روش های جدیدی جهت مدیریت ریسک اعتباری مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد.

۲-۸- عوامل بروز ریسک اعتباری در صکوک

ریسک مربوط به اوراق صکوک را به طرق مختلفی می‌توان دسته‌بندی کرد. مهم‌ترین ریسک‌هایی که دارندگان اوراق صکوک با آن مواجه هستند را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:

• • ریسک از بین رفتن دارایی‌ها: چنانچه به دارایی مورد اجاره در فرایند انتشار اوراق صکوک به هر دلیل خسارتی وارد آید، آن گاه از ارزش آن دارایی کاسته شده و در نتیجه دارندگان صکوک متضرر می‌شوند. البته این ریسک را می‌توان از طریق بیمه کردن دارایی‌ها به طور کامل حذف کرد.

• ریسک نرخ سود: مبلغ اجاره بها معمولاً ثابت تعیین می‌شود و دارندگان اوراق صکوک در هر دوره اجاره بهای ثابتی را دریافت می‌کنند؛ ‌بنابرین‏ چنانچه نرخ سود متداول در بازار افزایش یابد آن گاه آن ها در مقایسه با نرخ سود بازار، سود کمتری را دریافت می‌کنند.

۲-۹- مزایا و محدودیت‌‌های اوراق صکوک

1. 1. صکوک، نقدینگی شرکت مالک دارایی (بانی) را افزایش می‌دهد.

1. 1. دارایی‌هایی که نقدینگی پایینی دارند یا غیر نقد هستند از ترازنامه خارج شده و وجوه نقد جایگزین آن می‌شود.

1. 1. با این که قسمتی از دارایی‌ها از شرکت بانی (مالک دارایی) جدا می‌شود، اما با این حال باز هم بانی می‌تواند از دارایی‌ها استفاده کند.

1. 1. از آنجا که صکوک با پشتوانه دارایی منتشر می‌شود لذا دارای ریسک کمتری است و هزینه تامین مالی را نیز کاهش می‌دهد. یک راه دیگر کاهش هزینه تامین مالی استفاده از افزایش اعتبار است.

1. 1. صکوک با فراهم کردن امکان تبدیل دارایی‌ها به اوراق بهادار به توسعه بازار سرمایه کمک می‌کند.

1. چنانچه برای داد و ستد اوراق صکوک یک بازار ثانویه فراهم شود، آن گاه قابلیت نقدشوندگی این اوراق هم افزایش می‌یابد.

۲-۱۰- برخی از محدودیت‌های موجود در انتشار اوراق صکوک

1. 1. فقدان بازارگردان و در نتیجه، کاهش نقدشوندگی بازار ثانویه

1. 1. فقدان معیارهای مناسب ارزیابی پرتفوی سرمایه‌‌گذاری متشکل از ابزارهای مالی اسلامی

1. 1. عدم کفایت حجم بازار اولیه و در نتیجه کمتر بودن رونق بازار ثانویه در مقایسه با سایر بازارها

1. 1. عدم اطلاع کافی بازارها و سرمایه‌‌گذاران غربی از تنوع و ویژگی‌‌های ابزارهای مالی اسلامی

1. 1. زیرساخت‌های لازم برای توسعه بازار صکوک هنوز به شکل مناسب ایجاد نگردیده است.

1. 1. استاندارد کردن دارایی‌هایی که می‌تواند در این فرایند مورد استفاده قرار گیرد.

1. 1. استاندارد کردن فرایند ارزیابی قیمت‌گذاری این دارایی‌ها یکی دیگر از مشکلات است.

1. 1. تسهیل امور مربوط به رتبه‌بندی اوراق باید صورت گیرد تا روند سرمایه گذاری ساده شود.

1. 1. باید تسهیل فرایند ارزیابی و تأیید شرعی ساختار اوراق صکوک صورت گیرد.

1. استاندارد کردن فرایند انتشار و عرضه اوراق

۲-۱۱- انواع ریسک های صکوک اجاره و روش های پوشش آن

ریسک های صکوک اجاره را می توان بر اساس نوع بازار به ریسک های بازار اولیه، بازار ثانویه و ریسک های مرتبط با دارایی تقسیم کرد و مورد بررسی قرار داد.

۲-۱۱-۱- “ریسک بازار اولیه^[۱۵]“

۲-۱۱-۱-۱- ریسک عدم جمع‌ آوری وجوه نقد به میزان کافی

هنگام انتشار اوراق اجاره، واسط از طریق شرکت تامین سرمایه امیدنامه اوراق را به عموم عرضه می‌کند و اقدام به پذیره نویسی صکوک اجاره کرده و مالکیت دارایی را به صاحبان اوراق منتقل، وجوه را دریافت کرده و به وکالت از طرف آنان امور مربوط به دارایی را مدیریت می‌کند که فرایند آن ‌به این صورت خواهد بود.

الف) دارایی قابل تقسیم باشد. در این حالت می توان از روش نسبت تقسیم یا تعهد پذیره نویسی استفاده کرد.

ب) قابل تقسیم نباشد (مانند هواپیما). در این صورت انتشار اوراق فقط از طریق تعهد پذیره نویسی قابل انجام است. فرایند انتشار هم به صورتی است که واسط درخواست انتشار اوراق از طریق تعهد پذیره نویسی را به شرکت تامین سرمایه می‌دهد. شرکت تامین سرمایه هم مبلغی معادل کل ارزش صکوک را به حساب مشترک امین و واسط واریز می‌کند. سپس شرکت تامین سرمایه اقدام به انتشار اوراق به قیمت دلخواه می‌کند (رضایی، ۱۳۸۲).

۴-۲آزمون های آماری لازم جهت تحلیل رگرسیون چند متغیره

در این تحقیق از تحلیل و روش رگرسیونی(مقطعی)^[۱]Unstructured برای آزمون فرضیات استفاده شده است. تحلیل رگرسیونی روشی برای مطالعه سهم یک یا چند متغیر مستقل در پیش‌بینی متغیر وابسته است. آزمون‌های آماری لازم و نوع آماره استفاده شده جهت تحلیل رگرسیون چند متغیره در سطح اطمینان ۹۵%درجدول شماره(۴-۱)آورده شده است.

جدول(۴-۱): آزمون های آماری جهت تعیین رگرسیون چندمتغیره
مدل ها
نوع آزمون استفاده شده
نوع آماره استفاده شده
فرضیه‌ها

آزمون نرمال بودن (وابسته-پسماند)^*[۲]

جارک-برا

آزمون نرمال سازی (در صورت نیاز)

تبدیل جانسون

آزمون هم خطی^*

پیرسون

معنادار بودن مدل رگرسیون

F

آزمون معناداربودن ضرایب

آماره T

عدم خودهمبستگی جملات خطا(مرتبه اول)^*

دوربین واتسون

آزمون همسانی واریانس خطا^*

گِلِجسر

آزمون خودهمبستگی مرتبه دوم^*

بریوش-گادفری

آزمون مقایسه دو گروه(نمونه)

tمستقل

۴-۳تجزیه و تحلیل مدل محافظه کاری (مدل خان و واتس)

مدل مذکور با بهره گرفتن از روش رگرسیون خطی و مدل داده های مقطعی برای هر گروه نمونه برآورد می شود؛ سپس ضرایب این مدل بر اساس تعاریف ارائه شده، به منظور محاسبه محافظه کاری در آزمون فرضیه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۴-۳-۱آمار توصیفی مدل جانبی

جدول(۴-۲) آمارتوصیفی مربوط به متغیر های ^[۳]مدل را نشان می‌دهد که بیانگر پارامترهای توصیفی برای هر متغیر به صورت مجزا می‌باشد. این پارامترها عمدتاًً شامل اطلاعات مربوط به شاخص های مرکزی، نظیر بیشینه، کمینه، میانگین و میانه و همچنین اطلاعات مربوط به شاخص‌های پراکندگی نظیر واریانس، چولگی ‌و کشیدگی است. در این جدول تعداد مشاهدات برای هرمتغیر برابر ۹۰۰ مشاهده است.

مهمترین شاخص مرکزی میانگین است که نشان دهنده نقطه تعادل و مرکز ثقل توزیع است و شاخص مناسبی برای نشان دادن مرکزیت داده هاست. برای مثال میانگین متغیر(MB)برابر با ۹۶/۱ می‌باشد، که نشان می‌دهد بیشتر داده های مربوط ‌به این متغیر حول این نقطه تمرکز یافته اند. میانه یکی از شاخص های مرکزی است که وضعیت جامعه را نشان می‌دهد. همان گونه که در جدول(۴-۲) مشاهده می شود میانه متغیر اندازه (Size)برابر با ۹۹/۱۲می باشد که نشان می‌دهد نیمی از داده ها کمتر از این مقدار و نیمی دیگر بیشتر از این مقدار هستند.

پارامترهای پراکندگی، به طور کلی معیاری برای تعیین میزان پراکندگی داده ها از یکدیگر یا میزان پراکندگی آن ها نسبت به میانگین است. از جمله مهمترین پارامترهای پراکندگی انحراف معیار است. مقدار این پارامتر برای MB*R برابر۵۶/۲۹ و برای متغیر DR*Rبرابر ۰۹/۰ است که نشان می‌دهد در بین متغیرهای پژوهش، MB*R و متغیر DR*Rبه ترتیب دارای بیشترین و کمترین میزان پراکندگی می‌باشند.

میزان عدم تقارن منحنی فراوانی را چولگی می‌نامند. اگر ضریب چولگی صفر باشد، جامعه کاملاً متقارن است و چنانچه ضریب مثبت باشد، چولگی به راست و اگر منفی باشد، چولگی به چپ وجود خواهد داشت. به عنوان مثال ضریب DR*Rبرابر با ۱۶/۳ – می‌باشد، یعنی این متغیر چولگی به چپ دارد و ‌به این اندازه از مرکز تقارن انحراف دارد. متغیر MB*Rبیشترین و متغیر Size کمترین عدم تقارن را نسبت به توزیع نرمال دارد.

میزان کشیدگی منحنی فراونی نسبت به منحنی نرمال استاندارد را برجستگی یا کشیدگی می‌نامند. اگر کشیدگی حدود صفر باشد، منحنی فراوانی از لحاظ کشیدگی وضعیت متعادل و نرمال خواهد داشت، اگر این مقدار مثبت باشد منحنی برجسته و اگر منفی باشد منحنی پهن می‌باشد. کشیدگی تمامی متغیر های این مدل مثبت است. متغیر MB*Rبیشترین برجستگی و متغیرDR کمترین برجستگی را نسبت به منحنی نرمال دارد.

جدول ۴-۲: آمارتوصیفی مدلجانبی
متغیرآماره
میانگین
میانه
بیشینه
کمینه
انحراف معیار
چولگی
کشیدگی
آماره جارک-برا
احتمال آماره جارک برا
مشاهدات
تعدادشرکتها

X

۱۵/۰

۱۶/۰

۲۷/۲

۲۲/۴-

۲۹/۰

۸۰/۳-

۲۵/۶۶

۵/۱۵۲۲۰۰

۰۰۰/۰

۹۰۰

بعدها طی سال­های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ با لغو امتیازات و اصلاح توافقنامه­ها کنترل و حاکمیت کامل ایران بر منابع نفتی ملی مسجل گردیده و مقرر شد کلیه شرکت­های نفتی یا خریدار نفت پیمانکار مخصوص شرکت ملی نفت ایران باشند.

در روند این تغییرات و بعد از آن با انجام عملیات­های مکرر اکتشاف و استخراج؛ بهره ­برداری از منابع غنی نفت ایران تا سال ۱۳۵۷ به ۶ میلیون بشکه در روز افزایش یافت. اما در حال حاضر با تمام تلاش­هایی که صورت ‌می‌گیرد این میزان به زحمت به ۴ میلیون بشکه در روز می­رسد. این مهم با توجه به کاهش عمر مفید اکثر مخازن بزرگ کشور که در آن­ها روش­های اولیه بهره ­برداری برای استخراج نفت مورد استفاده قرار ‌می‌گیرد بدون استفاده از روش­های ازدیاد برداشت یا روش­های نوین استخراج میسر نخواهد بود.، هر ساله برداشت از میادین بزرگ نفتی کشور مانند آغا جری، هفتکل، دورود، بلال و … در حال کاهش است و این در حالی است که ما دارای حدوداً ۵۰۰ میلیارد بشکه نفت در جا هستیم که این مقدار برابر ۹% کل نفت درجای جهان ‌می‌باشد و ‌با داشتن ۲۷ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی شناخته شده ۱۵% کل ذخیره جهانی را به خود اختصاص داده­ایم. حال اگر ما ضریب بازیافت را ۲۵ فرض کنیم آنگاه می­توانیم ۱۲۵ میلیارد بشکه از این نفت درجا را به دست آوریم و چنانچه با بهره گرفتن از روش­های مختلف بهره ­وری بتوانیم این ضریب را فقط ۵% افزایش دهیم آن وقت حدود ۲۵ میلیارد بشکه به نفت­های قابل استحصال افزوده خواهد شد. به نظر می­رسد روش­های نوین بهره ­وری از جمله روش­های افزایش بهره ­وری نفت EOR (Enhanced Oil Recovery) که با پیشرفت تکنولوژی در زمینه ­های مختلف گسترش پیدا کرده و هر روز به تعداد شرکت­های نفتی استقبال کننده از آن افزوده می­ شود، راه حل این مشکلات را ارائه نموده است. با توجه به گذشت نزدیک به ۱۶۰ از عمر صنعت نفت در دنیا و با توجه به کاهش بهره ­وری مخازن مختلف بر اثر استخراج­های متوالی و متمادی روی آوردن به روش­های افزایش بهره وری یک اجبار بوده و شرکت­های مختلف نفتی برای افزایش تولید خود در شرایط دنیای امروز مجبور به استفاده از این روش­ها هستند. در یک توضیح ساده چنانچه بخواهیم روش­های افزایش بهره ­وری نفت را تعریف نمائیم باید بگوییم که:

EOR مبحثی‌ راجع‌ به‌ روش­های‌ مورد استفاده‌ برای‌ بازیافت‌ بیشتر نفت‌ از مخازن‌ نفتی‌ است‌، که‌ جدا از برداشت‌ اولیه‌ و ثانویه‌ می‌باشد.

در برداشت اولیه‌، استخراج‌ نفت ‌بیشتر با استفاده‌ از انرژی داخلی مخزن‌، که توسط گازهای تحت فشار یا رانش طبیعی توسط آب ایجاد می‌شود، صورت می‌گیرد.

در برداشت‌ ثانویه‌، بیشتر از تزریق‌ آب‌ یا آبروبی‌ استفاده‌ می‌شود. به‌ این‌ ترتیب‌ EOR به‌ عنوان‌ سومین‌ مرحله‌ برداشت‌ مطرح‌ می‌شود.

ازدیاد بازیافت‌ نفت IOR ^[۷] و بازیافت‌ پیشرفته‌ نفت‌ AOR^[8] معانی‌ مشابهی‌ با EOR دارند بجز آنکه‌ آن­ها روش­های‌ مقدماتی‌ و ثانویه‌ برداشت‌ را نیز در برمی‌­گیرند، در ضمن‌ گاهی‌ اوقات‌ EOR می‌تواند زودتر از مراحل‌ قبل‌ به کار رود. قبل‌ از تهیه‌ این‌ پژوهش‌، آبروبی‌ نوعی‌ از EOR شناخته‌ می­شد ولی‌ الان‌ EOR به‌ عنوان‌ مرحله‌ای‌ پس‌ از آن‌ به‌ شمار می‌رود. به طور کلی ‌می‌توان تمام روش­هایی را که درآن­ها از مواد یا گونه­ های مختلف انرژی برای استخراج نفت­های باقیمانده در مخزن که برداشت آن­ها از روش­های متداول مقرون به صرفه نیست، به کار می­روند را جزو رو­ش­های ازدیاد برداشت نفت به حساب آورد.

جریان طبیعی نفت تحت تأثیر سه نیروی شناخته شده فشار آب مخزن ، فشار گاز سرپوش و فشار گاز حل شده در نفت ‌می‌باشد. در حالت اول آبی که در زیر نفت در لایه نفتگیر قرار دارد تحت فشار زیادی است که از اطراف به آن وارد می ­آید، لذا به محض اینکه چاه به لایه نفت­زا برسد فشار آب نفت روی خود را به درون چاه و از آنجا به روی سطح زمین می­راند. در حالت دوم هم گازی که به طور آزاد مثل سرپوش یا کلاهکی روی نفت را در مخزن پوشانده است بر اثر فشار زیادی که به آن وارد می ­آید متراکم شده و میل به انبساط پیدا می­ کند که این میل به انبساط به صورت فشار به نفت درون مخزن تحمیل می­ شود و در اولین فرصت گاز با بیرون راندن نفت از مخزن منبسط شده و از فشار وارده می­کاهد. مقداری گاز تحت فشار زیاد مخزن در نفت حل شده است که تمایل به آزاد شدن از فاز مایع دارد و به همین دلیل در هنگام آزاد شدن و خروج از مخزن مقداری از نفت را نیز همراه خود به سطح زمین هدایت می­ نماید، مانند بطری نوشابه پر گازی که درب آن به طور ناگهانی باز شود که در این حالت گاز موجود در بطری علاوه بر خروج از بطری مقداری از مایعات داخل بطری را نیز به همراه خود خارج می­سازد. در عین حال این گاز محلول با کاهش فشار مخزن می ­تواند از نفت جدا گردیده و به شکل گـاز سرپوش، افت فشار مخـزن را جبران نماید. در ابتدای حفاری­هـا در ایران اکثر چاه­های حفر شده جزو چاه­های پر فشار منطقه به شمار می­آمدند که با گذشت سال­ها و بهره ­برداری­های فراوان صورت گرفته اغلب میادین دچار افت فشار و در نتیجه کاهش بهره ­وری شده اند. لذا توجه به روش­های جدید استخراج نفت و روش­های مختلف ازدیاد برداشت نفت بیش از پیش از اهمیت برخوردار شده و در اکثر کشورهای نفت خیز دنیا به آن پرداخته می­ شود­، تا هر چه بیشتر از این موهبت نهفته در زمین استفاده و برداشت از مخازن نفت را تا حد ممکن افزایش دهند. در ایران نیز در سال‌های اخیر به تعدادی از روش­های نو رو آورده شده که از جمله ‌می‌توان به تزریق گاز در میادین آغاجاری، هفتکل و دورود یا تزریق آب در بلال اشاره کرد.^[۹]

۱-۱-۲٫ تاریخچه سرمایه ­گذاری مستقیم خارجی در ایران

۱- شخص کاری را انجام دهد که نباید انجام می داده و یا از انجام کاری که موظف به انجامش بوده خود داری کند.

۲- شخص قابلیت مسئول و مقصر شناخته شدن را داشته باشد. اشخاصی را که می توان مسئول اعمالشان دانست، اشخاصی هستند که توانایی درک خوبی از بدی را دارند و بر همین اساس مثلاً یک دیوانه اگر به مال شخصی خسارت وارد کند مسئول جبران خسارتی که وارد ‌کرده‌است نخواهد بود.در عقد بیع و خیار تأخیر ثمن عمل نکردن خریدار به وظایف خود نیز نوعی تقصیر محسوب می شود و باعث ورود ضرر به بایع می شود که طبق این نظر نیز مسول جبران ضرر می‌باشد(امامی، ۱۳۶۳، ج۱ص۲۹۰٫یزدانیان.ص۱۴۰٫۱۴۶).

۲-۲-۲-۳- نظریه مختلط

نظریه های مختلط که در واقع ترکیبی از هر دو نظریه ی تقصیر و نظریه ی ایجاد خطر است. بر طبق این نظریه شخص باید خسارت های وارد شده به دیگران را «که ناشی از تقصیر او باشد» جبران کند اما گاهی

به طور استثنائی بی آنکه مرتکب تقصیری شده باشد، مجبور است خسارت های وارد شده به دیگران را جبران کند(یزدانیان.ص۱۴۰٫۱۴۶).

۲-۲-۲-۴- نظریه تضمین حق

این نظر در جهت حمایت از حقوق زیان‌دیده ابراز شده است در این نظریه بجای توجه و ارزیابی کار فاعل زیان به منافع از دست رفته زیان‌دیده و حقوق تضییع شده او عنایت داشته و همت خویش را در همت حقوق‌ زیان‌دیده مصروف داشته است. در حقوق ایران چنان که برخی نویسندگان گفته‌اند در پاره‌ای از مسایل و موضوعات نظیر مسئولیت تضامنی غاصبان با حسن نیت در کنار غاصب اصلی و اتلاف‌کننده غیرعمدی مال دیگری قانون‌گزار جز به رفع ضرراز مالک نمی‌اندیشد و درراستای تضمین منافع مالک به قانونگذاری پرداخته است، و گاه هدف برخی از قوانین مانند قوانین مسئولیت در حادثه‌های رانندگی به تصمین حق از دست رفته تمایل دارد.‌بر اساس این نظر هرکس حق دارد در جامعه خود سالم و ایمن زندگی کند و حقوق او تضمین شود و هیچ‌کس حق به خطر انداختن حقوق و سلامتی و ایمنی دیگران را ندارد(کاتوزیان، ۱۳۷۴، ص۲۵۵).

۲-۳- مقایسه تطبیقی

همان‌ طور که اشاره شد خیار در اصطلاح حقوقی به اختیار فسخ عقد لازم گفته می شود که فقیهان در تعداد و انواع آن اختلاف دارند و از ۷ تا ۱۴ نوع خیار برشمردند در حالی که طبق قانون مدنی ۱۰ خیار وجود دارد.

در خصوص تعریف خیار تأخیر ثمن فقها نظرات مختلفی را بیان کرده‌اند. در قانون مدنی نیز در ماده ۴۰۲ آمده است که « هرگاه مبیع عین خارجی یا در حکم آن بوده و برای تادیه ثمن یا تسلیم مبیع بین متعاملین اجلی معین نشده باشد، اگر سه روز از تاریخ بیع بگذرد و در این مدت نه بایع مبیع را تسلیم مشتری نماید و نه مشتری تمام ثمن را دهد بایع مختار در فسخ معامله است».

با بررسی اقوال فقها و همچنین ماده ۴۰۲ ق.م مشخص می شود که خیار تأخیر ثمن نه در قانون مدنی و نه از سوی فقها تعریف شده است بلکه فقط شرایط آن تشریح شده است. در نتیجه با مقایسه نظر فقها و مواد قانونی می توان گفت که : اختیار قانونی بایع در فسخ عقد بیع حال و (عین خارجی یا در حکم آن) در صورت عدم تسلیم تمام مبیع و ثمن با انقضای سه روز از تاریخ عقد خیار تأخیر ثمن نام دارد(امامی ۱۳۶۳، ج۴، ص۴۸۰).

در خصوص خصوصیات خیار تأخیر ثمن نیز با مقایسه نظر فقها و قانون مدنی می توان نتیجه گرفت که که از جمله خصوصیات خیار تأخیر ثمن، غیر قراردادی بودن خیار تأخیر و اختصاص خیار تأخیر ثمن به عقد بیع و بایع می‌باشد. خیارات به دو دسته تقسیم می‌شوند: خیارات مشترک و خیارات مختص. در این خصوص که خیار تأخیر ثمن از جمله خیارات مختص بیع می‌باشد بین فقها و قانون مدنی اختلافی وجود ندارد.فقها علت اینکه خیار تأخیر را از جمله خیارات مختص دانسته روایات وارده را می دانند که آن را اختصاص به بیع داده است، قانون مدنی نیز در ماده ۴۵۶ آن را به عقد بیع اختصاص داده است.(قاسم زاده، ۱۳۸۶، ص۵۶، خلخالی، ۱۴۰۷، ج۲، ص۵۴۲، انصاری.۱۳۷۵، ص۲۱۶).

از سوی دیگر با توجه به اینکه مبنای خیار تأخیر ثمن قاعده لاحرج و لاضرر نمی باشد بلکه علاوه بر این قواعد نصوص و روایات نیز می‌باشد و روایات صرفا و صریحا خیار تأخیر را به بایع اختصاص داده است و چون خیار بر خلاف اصل لزوم است باید آن را به مورد نص خود اکتفا دهیم تا دلیلی بر خلاف آن پیدا شود. به همین دلایل نیز قانون مدنی در ماده ۴۰۶ مقرر داشته: « خیار تأخیر ثمن مخصوص بایع است……». ‌بنابرین‏ اگر بایع در تسلیم نمودن مبیع به مشتری تأخیر و امتناع نماید نمی تواند از خیار تأخیر استفاده نماید(امامی ۱۳۶۳، ج۴، ص۴۸۰)..

مبانی فقهی خیار تأخیر ثمن، روایات، قاعده لاضرر، قاعده لاحرج و اجماع می‌باشد که نظر اکثر فقها آن است که روایات وارده دلالت بر نفی لزوم عقد دارد نه بطلان آن(انصاری، ۱۳۷۵٫ (حلی،۱۴۱۵،ج۶،ص۳۸۷٫طوسی،۱۴۱۷،ج۲،،ص۱۲٫قمی،۱۴۱۳،ج۲،ص۱۱۹٫خمینی،۱۳۶۳،ج۴،ص۳۹۲). دیگری مبانی حقوقی خارجی یعنی نظریات خطر، تقصیر، مختلط و نظریه تضمین حق می‌باشند

قانون مدنی نیز با توجه به مبانی خیار تأخیر ثمن به پیروی از فقه خیار تأخیر ثمن را ویژه عقد بیع دانسته و آن را مختص به بایع شناخته است.چنان که در ماده ۴۵۶ ق.م آمده است: «…… خیار تأخیر مخصوص بیع است» و «خیار تأخیر مخصوص بایع است………»(ماده ۴۰۶ ق.م)

۲-۴- شرایط پیدایش خیار تأخیر ثمن

در صورتی عدم انجام تعهدات از طرف مشتری بایع دارای ضمانت اجراهای خاصی می‌باشد. مثلاً او می‌تواند در صورت عدم تأدیه ثمن، مشتری را ملزم به تأدیه ثمن بکند ویا اینکه با اجتماع شرایط مقرر در قانون، عقد بیع را فسخ کند. این حق فسخ به خیارتأخیرثمن معروف است. در این قسمت شرایط پیدایش خیار تأخیر را طی دو قسمت مورد بررسی قرار می‌دهیم ‌و مسائلی که به ذهن می‌رسد را به ترتیب پاسخ می‌دهیم.

۲-۴-۱- شرایط مربوط به مورد معامله

برای اینکه بایع بتواند تحت عنوان خیارتأخیرثمن، عقد بیع را فسخ کند، مورد معامله بایستی دارای شرایطی که قانون لازم می‌داند باشد. در صورتی که یکی از شرایط لازم موجود نباشد، بایع دارای خیارتأخیرنمی باشد و در نتیجه نمی تواند تحت عنوان این خیار مبادرت به فسخ عقد بیع نماید. این شرایط را به ترتیب مورد مطالعه قرارمی دهیم.

۲-۴-۱-۱- عدم تأدیه تمام ثمن

عدم تسلیم تمام ثمن را هم در روایات وارده می‌توانیم از شرایط اساسی ثبوت خیار تأخیر تلقی کنیم….عَنْ زراره عَنْ ابی جَعْفَرٍ ( ع ) قَالَ : قُلْتُ لَهُ : الرَّجُلُ یشتری مِنَ الرَّجُلِ الْمَتَاعَ ثُمَّ یدعه عِنْدَهُ فیقول : حتی آتیک بِثَمَنِهِ ، قَالَ : انَّ جَاءَ فیها بینه وَ بین ثلاثه ایام وَ الَّا فَلَا بیع لَهُ (حر عاملی، ۱۴۱۴، ج۱۳، ص۵۴).

زراره می‌گوید : به امام (ع) عرض کردم : مردی از مردی متاعی می خرد. پس متاع را نزد بایع می‌گذارد و می‌گوید پول را برای تو خواهم آورد امام باقر (ع) فرمودند : اگر از هنگام خرید تا سه روز تمام ثمن را آورد بیع لازم و اگر تمام ثمن را نیاورد پس بیع برای او نخواهد بود .