الف) آن چه که پیرامون زیستن را در بر­گرفته و با آن در فعل و انفعال است.

ب) فضایی با تمامی شرایط فیزیکی، بیولوژی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و …… که همه موجودات زیست کننده در آن و مجموعه روابط بین آنان را شامل می­ شود.

اگر بخواهیم یک جمع ­بندی از تعریف­های فوق داشته باشیم، باید بگوییم: «محیط زیست، به تمام محیطی اطلاق می­ شود که انسان به طور مستقیم و غیر­مستقیم به آن وابسته است و زندگی فعالیت او در ارتباط با آن قرار دارد».^[۶۱]

با توجه به تعاریف ارائه شده ‌در مورد اصطلاحات حقوق بین ­الملل و محیط زیست، حقوق بین ­الملل محیط زیست را ‌می‌توان مجموعه قواعد حقوقی بین ­المللی دانست که هدف آن حفاظت از محیط زیست است».

۲-۴- گونه‌شناسی محیط زیست

دانشمندان و کارشناسان محیط­ زیست معتقدند که محیط ­زیست به دو بخش تقسیم می­ شود:

۲-۵-۱- محیط زیست طبیعی

محیط زیست طبیعی به آن بخش از محیط زیست اطلاق می­گردد که در تشکیل آن بشر نقشی نداشته، بلکه از موهبت­های خدادادی است.^[۶۲] ‌بنابرین‏ محیط زیست طبیعی شامل جنگل­ها، مراتع، کوه­ها، دشت­ها، رودخانه­ها، دریاها، باتلاق، چشم­اندازها و …. می­گردد.^[۶۳] عوامل تشکیل دهنده­ محیط زیست طبیعی، شامل عوامل­ جاندار (گیاهان و جانوران) و عوامل بی­جان (خاک، آب و هوا) ‌می‌باشد.

۲-۵-۲- محیط زیست مصنوعی یا انسان ساخت

شهرها با تمام اجزاء، قسمت ­ها و محتوایشان محیط زیست مصنوعی را تشکیل می­ دهند. بافت محیط زیست مصنوعی و انسان ساخت در حقیقت محصول فرهنگ برنامه­ ریزی و طراحی بشر است. تا زمانی که انسان برای گذراندن زندگیش با منابع طبیعی و طبیعت سروکار داشت، توان و قابلیت محیط خود را به طور غریزی و یا تجربی رعایت می­کرد.

۲-۶- سیر تکوین و توسعه حقوق بین‌الملل محیط زیست

در عمر کوتاه حقوق بین ­الملل محیط زیست، شاهد تصویب حجم عظیمی از اسناد بین ­المللی مرتبط با حفاظت از محیط زیستِ کره زمین هستیم. بیش از ٩٠٠ معاهده دو جانبه، ٣٠٠ معاهده چند جانبه و متجاوز از ٢٠٠ سند مصوب سازمان­ های بین­الدولی، حاوی قواعد مربوط به حفاظت از محیط زیست می‌باشند. همین روندِ رشد در حقوق داخلی کشورها نیز در رابطه با محیط زیست ملاحظه می­ شود. امروزه تقریبا تمام کشورهای دنیا، قوانین و مقرراتی را درباره حفاظت از محیط زیست وضع نموده ­اند که اگر تمامی آن­ها را جمع کنیم به رقمی بالغ بر ٣٠٠٠ خواهد رسید.

حقوق بین ­الملل محیط زیست عموماً به صورت قراردادهای دو جانبه میان کشورها و کمیسیون­های بین ­المللی – منطقه­ای برای حفاظت از محیط زیست یک منطقه خاص وجود داشت. در این دوره تاریخی که دوره شکل­ گیری اولیه حقوق بین ­الملل محیط زیست است، دولت­ها اقدام به تدوین قراردادهای دوجانبه و غالبا مبتنی بر قواعد روابط متقابل^[۶۴] می­نمایند. در این دوره تاریخی دولت­ها موضوعاتی از قبیل حفاظت از رودخانه­های مرزی، قانون­مندسازی صید و ماهیگیری، حفاظت بخشی از مناطق مشترک یا حفاظت از گونه‌های خاص گیاه و جانوری را مدنظر داشته اند. توسعه مقررات توسعه حقوق بین ­الملل محیط زیست قبل از اعلامیه استکهلم ۱۹۷۲ بیشتر جنبه منطقه­ای بودن و اختصاص به موضوع خاص داشته است. حفاظت از دریاچه­های بزرگ در مرز آمریکا و کانادا یا حفاظت از رودخانه راین نمونه خوبی برای حفاظت منطقه­ای است. کنوانسیون­های بین ­المللی که بخشی را تحت نظارت قرار داده است، مانند کنوانسیون رامسر ۱۹۷۱^[۶۵] که فقط تالاب­ها را تحت پوشش قرارداده است. کنوانسیون حفاظت از پرندگان و حشرات قابل استفاده در کشاورزی که معروف به کنوانسیون پاریس^[۶۶] ۱۹۰۲ است، کنوانسیون ۱۹۹۳ حفاظت از گیاه و جانوری یا کنوانسیون لندن^[۶۷] است. اما به تدریج در قرن بیستم (اوایل قرن بیستم ۱۹۰۲ -۱۹۱۱) قراردادها به سمت حفاظت محیط زیست مناطق مشترک هم پیش رفت. مثل نظام حقوقی حفاظت از رودخانه راین ۱۹۱۱، این حفاظت نظامی را به وجود آورد که ‌می‌توان آن را نظام منطقه مشترک نامید. سیر تکوین و توسعه حقوق بین‌الملل محیط زیست را ‌می‌توان در سه دورۀ مشخص بررسی نمود.

۲-۶-۱- از اعلامیه استکهلم^[۶۸] تا اعلامیه ریو

در واقع برگزارى کنفرانس سازمان ملل در زمینه محیط زیست بشرى در سال ۱۹۷۲ در استکهلم، پایتخت سوئد، نتیجه رشد چشمگیر آگاهى جهانى ‌در مورد محیط زیست بین­المللى در دهه ۱۹۶۰ بود برگزارى این کنفرانس که نقطه عطفى در زمینه توسعه سیاست­هاى بین­المللى درباره محیط زیست بود با هدف ایجاد یک ساختار بین­المللى برای هماهنگ­سازى بیشتر اقدامان بین­المللى در زمینه آلودگى محیط زیست و دیگر معضلات زیست محیطى صورت گرفت. برخى از اصول وضع شده در این کنفرانس و نیز نهادها و برنامه­هاى ایجاد شده در آن اثرات جاویدانى بر جاى نهادند. علاوه بر این موضوعات مطرح شده در این کنفرانس، توافقات حاصل از آن سنگ بناى سیاست­هاى بین­المللى زیست محیطى، حداقل تا ۲۰ سال آینده شد. این کنفرانس بر اساس قطعنامه شماره ۲۳۹۸ مجمع عمومی سازمان ملل متحد مورخ ۳ دسامبر ۱۹۶۸ از ۵ تا ۱۶ ژوئن ۱۹۷۲ در استکهلم تشکیل شد در این کنفرانس اسناد بسیار مهمی تصویب شد از جمله‌این اسناد ‌می‌توان از اعلامیه کنفرانس سازمان ملل متحد ‌در مورد محیط زیست حاوی یک مقدمه و ۲۶ اصل و هم­چنین یک برنامه عمل مشتمل بر ۱۰۹ توصیه نام برد.

جان اچ هال (۲۰۰۲)، در دانشگاه پروتریای آفریقای جنوبی در تحقیقی تحت عنوان “تجزیه ارزش افزوده اقتصادی محرک های ارزشی تعیین کننده ارزش حقوق صاحبان سهام در شرکت های صنعتی”، به بررسی رابطه بین ۱۹ نسبت مالی و ارزش افزوده اقتصادی در نمونه ای شامل ۱۴۷ شرکت پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار جوانزبورگ برای یک دوره زمانی ۱۰ ساله (۲۰۰۰-۱۹۹۱) پرداخته است. نسبت های مالی به دو دسته ترازنامه ای و سود و زیانی تقسیم شده اند که در سطوح مختلف با ارزش افزوده اقتصادی مرتبط هستند. هال تحقیق مذکور را در سه سطح انجام داده است. سه سطح مذکور عبارتند از: تمام شرکت های نمونه، شرکت هایی که دارای ارزش افزوده اقتصادی مثبت هستند و شرکت هایی که در زمره ۲۰ شرکت برتر از لحاظ ایجاد ارزش افزوده هستند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در سطح کلیه شرکت ها، نسبت‎های سود و زیانی رابطه بهتری نسبت به نسبت های ترازنامه ای با ارزش افزوده اقتصادی دارند و با بهبود ارزش افزوده اقتصادی رابطه نسبت های ترازنامه ای با ارزش افزوده اقتصادی بهتر می شود و اینکه با بهبود بیشتر ارزش افزوده اقتصادی در ۲۰ شرکت دارای بیشترین ارزش افزوده اقتصادی، رابطه معناداری بین نسبت های ترازنامه ای و ارزش افزوده اقتصادی بهبود می‌یابد.

جاکوب و مدسن^[۴۱] (۲۰۰۲) به بررسی رابطه­ علی شاخص قیمت سهام بمبیء و متغیرهای کلان اقتصادی از قبیل نرخ ارز، ذخایر ارزی و تراز تجاری پرداختند. آنان در مطالعه­ خود متغیرهای نرخ ارز، ذخایر ارزی و تراز تجاری را به عنوان متغیرهای تاثیرگذار بر شاخص قیمت سهام هند و به صورت ماهانه برای دوره­ آوریل ۱۹۹۰ تا مارس ۲۰۰۱ مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که بین متغیرهای کلان مذبور و شاخص قیمت سهام بورس رابطه­ علیت وجود ندارد.

کریستوفرگان و همکاران^[۴۲] (۲۰۰۶)، اثرات متقابل بین شاخص سهام نیوزلند و یک مجموعه­ هفت گانه از متغیرهای کلان اقتصادی شامل نرخ تورم، نرخ ارز، تولید ناخالص داخلی، عرضه­ی پول، نرخ بهره­ی بلندمدت، نرخ بهره کوتاه­مدت و قیمت خرده فروشی نفت محلی^[۴۳] را بررسی کردند. نتایج آزمون هم‌جمعی یوهانسون نشان داد که بین شاخص قیمت سهم نیوزلند و متغیرهای اقتصادی مورد آزمون، یک رابطه­ بلندمدت وجود دارد. نتایج آزمون علیت گرنجری نیز نشان داد که شاخص قیمت سهام نیوزلند علیت گرنجری برای تغییرات در متغیرهای اقتصادی نیست. دلیل آن کوچک بودن بازار سهام نیوزلند در مقایسه با بازارهای سهام کشورهای توسعه یافته است.

جان و همکارانش (۲۰۰۳)، به بررسی رابطه بین نقدینگی و بازده سهام در کشورهای در حال توسعه پرداخته‌اند. آن ها داده های مربوط به ۲۷ بازار سهام در حال توسعه را در طی دوره از ژوئن ۱۹۹۲ تا دسامبر ۱۹۹۹ بررسی کرده‌اند. آن ها دریافتند که بازده سهام در کشورهای در حال توسعه دارای همبستگی معناداری با نقدینگی بازار که در قالب نسبت گردش معاملاتی و ضریب نوسانات گردش معاملات اندازه گیری شده است، می‌باشد. نتایج در هر دو روش آنالیز مقطعی و سری زمانی به دست آمده است و حتی پس از کنترل بتای بازار جهانی و سرمایه گذاری در بازار و نسبت قیمت بازار به ارزش دفتری از شدت لازم برخوردار بودند.

اکسو (۲۰۰۳)، در پژوهشی به بررسی اثر اندازه شرکت، نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار و بازده غیر عادی سهام بر محتوای اطلاعاتی صورت های مالی در بورس ترکیه پرداخت. نتایج بیانگر این بود که اطلاعات ناشی از صورت های مالی شرکت ها دارای محتوای اطلاعاتی است و اگر شرکت ها دارای اندازه کوچکتری باشند صورت های مالی آن ها محتوای اطلاعاتی بیشتری دارد.

آلمیدا و همکاران (۲۰۰۷)، از ارتباط بین محدودیت های مالی و تقاضای شرکت برای نقدینگی برای توسعه آزمونی جدید برای بررسی اثر محدودیت های مالی لنسینگ و دیگران (۲۰۰۳) اثر ‌گروه‌های تجاری را بر رفتار شرکت ها در کشور هند بررسی نمودند. آن ها با بهره گرفتن از داده های ۶۹۴ شرکت هندی در طی دوره زمانی ۱۹۹۷-۱۹۸۹ اقدام به برآورد سرمایه گذاری نموده و شواهدی به دست آورندکه حساسیت سرمایه گذاری به جریان نقدی برای ‌گروه‌های تجاری بسیار پایین تر بود. این موضوع پیشنهاد می‎کند که شرکت‎های عضو ‌گروه‌های تجاری نسبت به سایر شرکت ها دسترسی بهتری به وجوه خارجی دارند.

اسنمچر، سچه و جرلاچ (۲۰۰۸)، در مقاله ای واکنش های قیمت املاک، تورم و فعالیت اقتصادی را به شوک‎های سیاست پولی در ۱۷ کشور طی سال های (۲۰۰۶-۱۹۸۶) بررسی نموده اند. از مدل PVAR و VAR برای بررسی تمایز بین این گروه کشورها بر اساس خصوصیات س ی ستم مالی آن ها استفاده شده است. یافته ها نشان می‌دهند تفاوت ساختارها ی مالی در خصوص اثرگذاری سیاست پولی بر قیمت املاک مسکونی و همچنین اقتصاد اهمیت کمی دارد. این تحلیل ها به توانایی سیاست پولی در واکنش به رونق قیمت املاک مسکونی و قیمت اکویتی اشاره دارد. همچنین، سیاست پولی می‌تواند به طور بالقوه به آرام کردن افزایش قیمت املاک کمک کند.

گیس و توکسن (۲۰۰۷)، اثر نقدینگی جهانی را نتیجه اثر سیاست پولی بی قاعده بر قیمت دارایی و افزایش تورم اعلام نمودند و با بهره گرفتن از داده های فصلی طی دوره (۲۰۰۶-۱۹۸۲) برای شش کشور فرانسه، آلمان، ژاپن، ایتالیا، انگلستان و ایالات متحده مدل قیمت دارایی ها را تخمین و بررسی می‎کنند. برای شناسایی روابط بلندمدت و پو یایی های کوتاه مدت از مدل CVAR استفاده شده است. نتایج تخمین نشان می‌دهند شوک نقدینگی منجر به افزا یش قیمت مسکن شده و تورم و نرخ بهره به طور مثبت تعدیل شدند، در حالی که اثر نقدینگی بر قیمت سهام بسیار ناچیز است و مازاد نقدینگی جهانی با وقفه های طولانی تر به فشار تورمی منجر می شود.

بلک و ارس(۲۰۰۷)، در مطالعه ای به بررسی رابطه بین مازاد نقد ینگی و قیمت دارایی در مقیاس جهانی طی دوره (۲۰۰۶-۱۹۸۴) پرداخته و مدل GVAR را برای اقتصاد جهانی با بهره گرفتن از داده های فصلی گردآور ی شده از ۱۰ کشور OECD و منطقه یورو تخمین می‌زنند. در این مطالعه از متغیرهای GDP واقعی، نرخ بهره کوتاه مدت، عرضه پول، شاخص قیمت محصول، قیمت نفت و شاخص قیمت مسکن استفاده شده است. واکنش های پولی نشان می‌دهند نقدینگی با کاهش نرخ بهره کاهش می‌یابد و تغییر محصول واکنش مثبت پول را در پی دارد. نتایج تحلیل ها تأ یید می‎کنند که نقدینگی و نرخ بهره تعیین کنندگان مهم قیمت در بخش املاک و مستغلات هستند.

۷- مسمومیت حاصل از شرب چنین آبی اگر منجر به مرگ شود قتل غیر عمدی محسوب و مسبب مجازات خواهد شد.

۸- جایگاه تماشاگران باید توسط کارشناسان مربوطه در مقاطع مشخص زمانی بازدید و اجازۀ ادامۀ استفاده کتباً ابلاغ گردد. مدیر ورزشگاه مسئول جلب نظر کاشناسان است.

۹-اطاق تأسیسات ورزشگاه شامل برقی، دستگاه های حرارتی و برودتی باید همیشه قفل بوده و کلید آن منحصراًً در اختیار مأمور فنی باشد.

۱۰-از قرار دادن وسلیل خطرناک مانند دروازه هندبال، جعبه فلزی مخصوص نگهداری توپ، بخاری گازی، بردبان های فلزی و امثال آن در کنار زمین های ورزشی به شدت جلوگیریی نماید.

۱۱- کلید و پریزهای ورزشگاه باید در محل محفوظ قرار داشته باشد به نحوی که امکان دستیابی اشخاص متفرقه به آن ممکن نباشد.

۱۲- نصب تابلوهای هشدار دهنده یا نوشتن هشدارها در محل مناسب از اقدامات احتیاطی و پیشگیرانه است.

۱۳- از خرید اسباب، لوازم و تجهیزات نامرغوب خود داری نماید.

۱۴- امکانات لازم برای کمک های اولیه همیشه باید در دسترس باشد.

۱۵- اطلاع از محل نزدیک ترین مراکز درمانی به ورزشگاه از تدابیر یک مدیرمعقول است.

۱۶- درج تلفنی های ضروری مانند اورژانس، پلیس، آتش نشانی، برق، گاز، و آب در محل قابل رؤیت مؤید تدبیر مدیر ورزشگاه است.

۱۷- ایجاد ارتباط نزدیک با مسئولان پلیس محل، بیمارستان ها، اورژانس و غیره نشان دهندۀ شایستگی و آینده نگر بودن مدیر است.

۱۸- تردد اشخاص مشکوک در ورزشگاه به ویژه در زمان فعالیت ورزشی دانش آموزان باید به دقت تحت نظر قرار گیرد.

۱۹- در مسابقات حساس که حتی احتمال ضعیفی برای درگیری وجود دانشه باشد ورزشگاه باید به طور کامل عاری از مصالح ساختمانی مانند: آجر، سنگ وغیره باشد.

۲۰- موافع فیزیکی برای جاوگیری از ورود تماشاگران به زمین های ورزشی لز تدابیر الزامی است.

۲۱- در صورت وقوع حادثه گزارش کاملی از آن تهیه و در صورت لزوم همان زمان به امضای شهود برسانید (ذوالقدر، ۱۳۹۰).

خلاصه این که مدیر ورزشگاه در محدودۀ مدیریتی خود وظیفه دارد که از وقوع حوادث با اتخاذ تدابیر لازم جلوگیری نماید. در چنین صورتی و حتی به رغم تحقق هر حادثه هیچگونه مسئولیتی نخواهد داشت و در غیر این صورت اگر در وقوع حادثه مرتکب بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم رعایت مقررات و یا غفلت شده باشد برحسب نتیجۀ حاصله مسئولیت خواهد داشت.

۳-۲- موارد معافیت از مسئولیت

درمواردی که عوامل خارجی ‌در وقوع حادثه ‌و خسارت دخیل باشندمربی از مسئوولیت مبرا ‌می‌باشد منظور از علت خارجی حادثه­ای است که رابطه سبیت راکه بین فعل زیانبار و ضرر وارده به زیان دیده ثابت شده است را قطع نموده یا سست می­ کند. ‌بنابرین‏ اثرعادی علت خارجی آن است که مسئوول یاکسی که مسئوولیت او مفروض است به طور کامل و یا جزئی از مسئوولیت معاف ‌می‌باشد (مشیل لورسا، ۱۳۷۵).

۳-۲-۱- قوه قاهره

یکی ازعواملی که ممکن است در وقوع فعل زیانبار یا ورود زیان، دخالت نماید، قوه قهریه یا فرس ماژور است. ‌مراد از قوه قاهره حادثه ای است که خارج ازاراده عامل فعل زیانبارو برحسب سیرعادی امور عرفاً غیر قابل پیش‌بینی ‌و تحمل است که در تحقق فعل زیانبار دخالت نموده یا عامل فعل زیانبار را به انجام فعل زیان بار مجبور وادار می‌کند. ممکن است قوه قاهره بدون تقصیر و کوتاه انجام دهنده فعل زیانبار دخالت در ورود ضرر نماید و یا ممکن است، دخالت قوه ی قاهره همراه با تقصیر انجام دهنده فعل زیانبار باشد که هر کدام از این دو مورد جداگانه مورد بررسی قرار می‌گیرد.

الف: دخالت قوه ی قاهره بدون تقصیر عامل

در صورتی که قوه ی قاهره، بدون تقصیر وبی احتیاطی انجام دهنده فعل زیانبار در وقوع فعل زیانبار یا تحقق ضرر دخالت نماید، رابطه ی سبیت بین فعل زیانبار وضرر وارده از بین می رود وضرر عرفاً به قوه­ی قاهره مستند می شود. ‌بنابرین‏، نمی توان عامل یا عاملین فعل زیانبار را مسئول تلقی نمود، ۱زیرا با دخالت قوه ی قاهره عمل عرفاً به آن استناد پیدا می کند و روشن است که انجام دهنده فعل زیانبار در صورنی مسئولیّت دارد که فعل به او استناد داشته باشد. به همین دلیل درماده ی۳۴۳ق. م. ا. مقرر شده است:

«هرگاه در اثر یکی از عوامل طبیعی مانند سیل و غیره، یکی از چیزهای فوق حادث شود وموجب خسارت گردد، هیچ کس ضامن نیست.. . ».

همچنین، درتبصره ماده ی۳۳۷ق. م. ا. ‌در مورد خسارت ناشی از تصادف دو یا چند اتومبیل براثر قوه ی قاهره مقرر شده است:

«درصورتی که برخورد دو وسیله نقلیه، خارج از اختیار راننده ها باشد، مانند آن که در اثر ریزش کوه یا توقان و دیگر عوامل قهری تصادم حاصل شود، هیچ گونه ضمانی در بین نیست. »

‌بنابرین‏، در صورتی که قوه ی قاهره در تحقق ورود زیان یا انجام فعل زیانبار، طوری دخالت نماید که عرفاً عمل زیانبار یا ضرروارده به آن استناد داشته باشد، رابطه ی سببیت بین فعل زیانبار و ضرر وارده از بین می رود وانجام دهنده فعل زیانبار نیز مسئول جبران خسارت ناشی از این حادثه نمی باشد.

ب:دخالت قوه ی قاهره همراه با کوتاه شخص

درصورتی که قوه ی قاهره به تنهایی در ایجاد ضرر دخالت نداشته باشد، بلکه همراه تقصیر شخص دیگری، در تحقق فعل یا ضرر وارده دخالت نماید، باید دید که همراهی قوه ی قاهره و تقصیرشخص در ایجاد زیان، چه تأثیری بر مسئولیّت مدنی او خواهد گذاشت. مثلاً اتومبیلی، درزمان سرعت غیرمجاز راننده و توقان شدید تصادف کند، یا سدی با وجود عدم رعایت استاندارد ایمنی سد سازی و جاری شدن سیل شکسته شود و خانه و مزرعه گروهی از کشاورزان مجاور را تخریب کند. در این موارد، آیا آسیب دیدگان از این حوادث می‌توانند به راننده دارای سرعت غیرمجاز یا پیمانکار سد و یا مالک سد مراجعه و خسارت دریافت نمایند یا این که، چون قوه قاهره دخالت ‌کرده‌است، عمل زیانبار به قوه ی قاهره مستند است وآنان نمی توانند خسارت وارده برخود را مطالبه نمایند.

۳-۲-۱-۲-تأثیر قوه قاهره در مسئولیت مدنی مربیان ورزشی

با توجه به شعار«داوران نیزانسان هستند» همیشه این امکان وجود دارد که مربیان، معلین ورزش، مدیران تیم، مسئولین ورزشگاه، کمک مربیان، داوران و سایر کارکنان ورزشی نیز در زمرۀ مستخدمین به حساب بیایند و این زمینۀ مناسب که آن ها هم بتوانند خسارات ناشی از صدمات مربوط به شغل خود را با استناد به قانون جبران خسارت کارکنان به دست آورند، فراهم آید. ‌در مورد کمک مربیان، مسئول کمکهای اولیه و داوران، معمولاً چنین استدلال می شود که آن ها فی نفسه مستخدم نیستند بلکه مقاطعه کارانی ‌مستقل‌اند؛ لذا تحت پوشش قانون جبران خسارت کارکنان قرار نخواهند گرفت. امّا نکته اساسی، تشخیص این مسأله است که چه کسی حق کنترل جزئیات اقدامات دیگران را دارد.

۲-۲-۳) انواع یادگیری سازمانی

در یک تقسیم ­بندی کلاسیک در میان نویسندگان صاحب­نظر یک توافق جمعی در تفکیک دو نوع یادگیری وجود دارد که صرف­نظر از نام­گذاری هر یک از این دو نوع ، تقریباً مفهوم یکسانی توسط آن ها ارائه شده است . فایول و لایلز(۱۹۸۵) انواع یادگیری را در قالب دو سطح بیان می‌کند که.عبارتند از یادگیری سطح پایین ^[۶۶] و یادگیری سطح بالا ^[۶۷] .

یادگیری سطح پایین در داخل یک ساختار سازمانی و یا مجموعه ­ای از قواعد اتفاق می افتد .

یادگیری سطح پایین منجر به توسعه روابط پایه­ای میان رفتار و نتایج می­ شود، اما این امر اغلب در دوره کوتاه اتفاق می ­افتد و تنها بخشی از آنچه سازمان انجام می­دهد را تحت تأثیر قرار می­دهد .

به نظر این دو نویسنده ، یادگیری سازمانی نتیجه تکرار رویه معمول است و شامل ایجاد روابط بین رفتارها و نتایج مربوط به آن ها ‌می‌باشد . در نتیجه این اتکال به رویه و روال عادی، یادگیری سطح پایین بیشتر در زمینه سازمانی اتفاق می ­افتد که به خوبی درک شده و مدیریت به توانایی خود در کنترل موقعیت­ها باور داشته باشد. هر چند این نوع کنترل بر روی عوامل محیطی بیشتر از ویژگی­های مدیران سطح پائین و میانی است تا مدیران سطح بالا، اما یادگیری سطح پایین را نباید با سطوح پایین سازمان اشتباه گرفت . هر سطح از سازمان ممکن است به نوبه خود درگیر این نوع یادگیری شود .

از سوی دیگر، هدف یادگیری سطح بالا تنظیم قواعد و هنجارهای کلی به جای فعالیت ­ها و رفتارهای به خصوص است . روابطی که در نتیجه یادگیری سطح بالا ایجاد می­شوند، اثرات بلند مدتی بر روی سازمان به عنوان یک کل دارند . این نوع یادگیری با بهره گرفتن از کاوش خلاقه^[۶۸] ، توسعه مهارت و بینش اتفاق می ­افتد. ‌بنابرین‏ یادگیری سطح بالا بیش از یادگیری سطح پایین فرایند­ی شناختی است . به نظر فایول(۱۹۸۵) زمینه یادگیری سطح بالا معمولاً ابهام آمیز و نامعین است که اساساً در این چنین زمینه­ای رفتار کاملاً تکراری تقریباً بی معنی خواهد بود . با توجه ‌به این نکته، یادگیری سطح بالا عمدتاًً در سطوح بالای مدیریت، که هنجارهای تصمیم گیری از حداقل درجه معینی برخوردارند، اتًفاق می ­افتد.

جدول ۲-۵: ویژگی­های یادگیری سطح بالا و یادگیری سطح پایین فایول و لایلز(۱۹۸۵)

یادگیری سطح پایین
یادگیری سطح بالا
ویژگی­ها

از طریق تکرار به وقوع می­پیوندند

از طریق استفاده از کاوش خلاقه و بینش اتفاق می ­افتد

روال­پذیر

روال ناپذیر

اعمال کنترل بر روی فعالیت­ها، فواعد و ساختارهای جاری

توسعه ساختار و قواعد تفکیک شده برای مقابله با نقصان کنترل

زمینه درک درست

زمینه مبهم

در تمام سطوح سازمان اتفاق می ­افتد

اغلب در سطوح بالا اتفاق می ­افتد

پیامدها

نتایج رفتاری

بینش­ها، کاوش­های خلاقه و آگاهی جمعی

نمونه­ ها

نهادینه کردن قواعد رسمی سازمان

رسالت­ها و تعاریف جدید از سمت و سوی سازمان

تعدیل سیستم­های مدیریتی

تنظیم مقاصد اصلی سازمان

مهات­های حل مسئله

مهارت­ های تعریف مسئله

آرجریس و شون ( ۱۹۷۸ ) یادگیری سطح پایین را یادگیری تک حلقه ای نامیده اند یادگیری تک حلقه ای فرآیندی است که جنبه‌های اصلی و کلیدی یا « تئوری مورد استفاده »مجموعه قواعد سازمان را حفظ می‌کند و خود را به مشخص کردن و تصحیح خطاها در درون این سیستم مفروض از قواعد محدود می‌کند. از طرفی محقق مذکور یادگیری سطح بالا را یادگیری دو حلقه ای می­شناسند . یادگیری دو حلقه ای زمانی اتفاق می ­افتد که سازمان خطاها را کشف و اصلاح می­ کند و هنجارها، رویه ها، سیاست ها وهدف­های موجود را زیر سؤال می‌برد و به تعدیل و اصلاح آن ها می ­پردازد . آن ها نوع سومی ‌از یادگیری تحت عنوان یادگیری ثانویه یا سه حلقه­ای را معرفی می‌کنند . یادگیری ثانویه زمانی اتفّاق می افتد که سازمان­ها یاد بگیرند چگونه یادگیری تک حلقه­ای و دو حلقه­ای را اجرا کنند . به عبارت دیگر، یادگیری سه حلقه ای توانایی یادگرفتن دوباره یادگیری است.

ا

عمل نتیجه/ پیامد ارزیابی

متغیرهای حاکم

شکل ۲-۶: مقایسه یادگیری تک حلقه­ای و یادگیری دو حلقه­ای آرجریس وشون ( ۱۹۷۸ )

مارکوارت(۱۹۹۵) دسته­بندی دیگری شامل چهار نوع یادگیری سازمانی ارائه می­ کند که تفاوت­های اندکی با انواع یادگیری سازمانی که تا ‌به این مرحله معرفی شدند، دارند . در این تقسیم ­بندی انواع یادگیری سازمانی عبارتند از:

۱- یادگیری انطباقی

۲- یادگیری پیش‌بینی کننده

۳- یادگیری ثانویه

۴- یادگیری عملی مارکوارت(۱۹۹۵)

۲-۲-۳-۱) یادگیری انطباقی^[۶۹]

: یادگیری انطباقی زمانی اتفاق می ­افتد که یک فرد یا سازمان از تجربه و تفکّر یاد ‌می‌گیرد. فرایند یادگیری انطباقی خود شامل چهار مرحله است که عبارتند از :

– سازمان اقدام به فعالیتی می­ کند که در جهت دستیابی به هدف از پیش تعیین شده است؛

– فعالیت سازمان منجر به نتیجه ای داخلی یا خارجی می­ شود؛

– تغییر به وجود آمده از جهت همسازی با هدف تجزیه و تحلیل می شود؛

– یک فعالیت جدید یا نوع تعدیل یافته­ای از آن بر اساس نتیجه اتخاذ می­ شود.

یادگیری انطباقی را ‌می‌توان به ترتیب زیر نمایش داد:

انعکاس داده ­های به دست آمده نتیجه کنش(فعالیت)

در تقسیم بندی مارکوارت یادگیری انطباقی می ­تواند تک حلقه­ی یا دوحلقه­ای باشد . یادگیری تک حلقه­ای بر کسب اطلاعات برای پایدار کردن و حفظ سیستم­های موجود متمرکز است و تأکید آن بر تشخیص و تصحیح خطا ‌می‌باشد . یادگیری دو حلقه­ای عمیق تر است و شامل پرسش از خود سیستم و اینکه اساساً چرا خطاها یا موفّقیت ها به وقوع پیوسته­اند، ‌می‌باشد . یادگیری دو حلقه­ای توجه خود را به ساختار و هنجارهای زیربنایی معطوف می­ کند .

شاین ^[۷۰] اشاره می­ کند که اغلب سازما­ ها و افراد تمایلی به درگیری در یادگیری دو حلقه­ای ندارند زیرا این نوع یادگیری شامل در معرض دید قراردادن خطاها و اشتباهات و نیز پرسشگری در رابطه با مفروضات، هنجارها، ساختار و فرآیندهای موجود ‌می‌باشد.

۲-۲-۳-۲)یادگیری پیش ­بینی کننده^[۷۱]:

یادگیری پیش ­بینی کننده زمانی اتفاق می ­افتد که سازمان از آینده مورد انتظار می­آموزد. این نوع یادگیری یک رویکرد« دورنما – تفکّر- عمل » به یادگیری است که به دنبال اجتناب از نتایج و تجربیات منفی از طریق تعریف بهترین فرصت­های آینده و کشف راه ­هایی برای دستیابی به آن آینده ‌می‌باشد . یادگیری پیش‌بینی کننده را ‌می‌توان به صورت زیر نمایش داد:

شیوه عمل انعکاس دورنما یا چشم اندازآینده

۲-۲-۳-۳)یادگیری ثانویه

۳-۵- روش گردآوری اطلاعات

برای جمع‌ آوری اطلاعات روش‌های مختلفی ازجمله روش کتابخانه‌ای، مشاهده، مصاحبه، پرسشنامه و جامعه سنجی وجود دارد؛ که در این تحقیق برای جمع‌ آوری اطلاعات از روش‌های کتابخانه‌ای و پرسشنامه استفاده شده است. اطلاعات مربوط به مبانی نظری و پیشینه تحقیق به شیوه کتابخانه‌ای و اطلاعات مربوط به رشته تحصیلی، میزان تحصیلات، تجربه، دوره های مهارت‌آموزی کامپیوتر، رضایت شغلی استفاده‌ کنندگان، ویژگی‌های سیستم‌های اطلاعاتی حسابداری و اثربخشی سیستم‌های اطلاعاتی حسابداری مبتنی بر کامپیوتر از طریق پرسشنامه گردآوری‌شده است.

۳-۶- پرسشنامه

در این تحقیق از سه پرسشنامه استفاده شده است. پرسشنامه رضایت شغلی (پرسشنامه ج) استانداردشده است؛ و پرسشنامه‌های الف و ب محقق ساخته‌اند.

۳-۶-۱ پرسشنامه «الف»

این پرسشنامه شامل ۲۲ پرسش است. قسمت اول آن مربوط به مشخصات استفاده‌ کنندگان از سیستم‌های اطلاعاتی حسابداری و قسمت دوم آن مربوط به ویژگی‌ها و قابلیت‌های ذاتی و ساختاری سیستم‌های اطلاعاتی حسابداری مورداستفاده در سازمان‌ها یا شرکت‌های دولتی است. هدف پرسشنامه «الف» پی بردن به رشته تحصیلی، میزان تحصیلات، تجربه، میزان دوره های مهارت‌آموزی کامپیوتر (عمومی و اختصاصی) و همچنین ویژگی‌ها و قابلیت‌های ذاتی و ساختاری سیستم‌های اطلاعاتی حسابداری نظیر امنیت، پشتیبانی، قابلیت ارتقا، قابلیت ‌پاسخ‌گویی‌، یکپارچگی، فراگیر شدن و… است.

۳-۶-۲ پرسشنامه «ب»

هدف پرسشنامه «ب» اندازه‌گیری اثربخشی سیستم‌های اطلاعاتی حسابداری مبتنی بر کامپیوتر است. این پرسشنامه شامل بیست‌وشش پرسش است؛ و به سه بخش تقسیم‌شده است. قسمتی از پرسش‌ها منطبق با معیار «تأمین نیازهای اطلاعاتی» مطرح گردیده است. نیازهای اطلاعاتی شامل نیازهای اطلاعاتی بیرون و درون سازمان است. نیازهای اطلاعاتی بیرون سازمان نظیر سازمان‌های نظارتی (سازمان بازرسی، دیوان محاسبات، استانداری، خزانه و …) و سایر سازمان‌ها است. نیازهای اطلاعاتی درون سازمان شامل مدیریت، بخش‌ها و واحدهای جانبی سازمان است.

بخش دوم پرسشنامه «ب» منطبق با معیارهای «رعایت الزامات قانونی» و «ایجاد ساختار کنترلی مناسب» مطرح‌شده است و شامل پنج پرسش است.

بخش سوم پرسشنامه «ب» منطبق با معیار «استانداردهای گزارشگری» مطرح‌شده است. این بخش شامل هشت پرسش به منظور بررسی مربوط بودن اطلاعات، قابل‌مقایسه بودن اطلاعات، قابل‌فهم بودن اطلاعات، قابلیت اتکا و به‌موقع بودن اطلاعات است.

۳-۶-۳ پرسشنامه «ج»

هدف از پرسشنامه «ج» ارزیابی رضایت شغلی پاسخ‌دهندگان است و شامل ده پرسش است. این سؤالات از پرسشنامه رضایت شغلی JDI گرفته‌شده است. پاسخ‌دهی ‌به این پرسش‌ها در قالب مقیاس ۵ درجه‌ای لیکرت امکان‌پذیر است.

۳-۷- اعتبار (روایی)^[۳۴] ابزار اندازه‌گیری

روایی یعنی ابزار اندازه‌گیری تا چه حد خصیصه موردنظر را می‌سنجد (مقیمی، ۱۳۸۰). اهمیت روایی ازآن‌جهت است که اندازه‌گیری‌های نامناسب و ناکافی می‌تواند پژوهش علمی را بی‌ارزش و ناروا سازد (خاکی، ۱۳۸۲). روایی پرسشنامه «ج» که به دلیل استاندارد بودن آن و استفاده فراوان در پژوهش‌های مختلف داخلی و خارجی در سطح بالایی قرار دارد و برای اطمینان از روایی پرسشنامه‌های «الف» و «ب» نیز از قضاوت اساتید و خبرگان استفاده شده است.

۳-۸- قابلیت اعتماد^[۳۵] (پایایی) ابزار اندازه‌گیری

قابلیت اعتماد یکی از ویژگی‌های فنی ابزار اندازه‌گیری است. مفهوم یادشده با این امر سروکار دارد که ابزار اندازه‌گیری در شرایط یکسان تا چه اندازه نتایج یکسانی به دست می‌دهد (مقیمی،۱۳۸۰).

جدول ۳-۱: جدول آلفای کرونباخ^[۳۶]

الفای کرونباخ

تعداد پاسخ‌ها

تعداد سوا لات

فرضیه / پرسشنامه

ردیف

۹/۷۷%

۳۳

۲۲

پرسشنامه الف

۱

۵/۸۵%

۳۳

۲۶

پرسشنامه ب

۲

۲/۷۷%

۳۳

۱۰

پرسشنامه ج

۳

۵/۸۰%

۳۳

۱۰

فرضیه اصلی سوم

۴

۶۰%

۳۳

۲

فرضیه فرعی نهم

۵

۸/۶۰%

۳۳

۲

فرضیه فرعی دهم

۶

۹/۴۷%

۳۳

۳

فرضیه فرعی یازدهم

۷

۸/۸۴%

۳۳

۳

فرضیه فرعی دوازدهم

۸

۳/۷۵%

۳۳

۲

فرضیه اصلی چهارم

۹

۳-۹- وضعیت دریافت پرسشنامه‌ها

شیوه جمع‌ آوری اطلاعات به صورت حضوری و توسط محقق در محل کار آزمودنی‌ها انجام‌شده است.

جدول ۳-۲: اطلاعات پرسشنامه‌های توزیع‌شده

ردیف

شرح

تعداد

درصد

۱

پرسشنامه‌های دریافت شده قابل‌استفاده

۳۳

۲/۸۹%

۲

پرسشنامه‌های دریافت شده غیرقابل استفاده

۳

۱/۸%

۳

پرسشنامه‌های دریافت نشده

۱

۷/۲%

۴

جمع پرسشنامه‌های توزیع‌شده

۳۷

۱۰۰%

۳-۱۰-آزمون‌های آماری مورداستفاده

در این تحقیق از آمار توصیفی استنباطی استفاده شده است. ابتدا با توجه به اهداف تحقیق و برای به دست آوردن شناختی از جامعه موردمطالعه، به تجزیه‌و تحلیل داده های حاصل از نمونه مبادرت شده و از فنون آمار توصیفی چون فراوانی، درصد فراوانی و میانگین استفاده شده است. همچنین به منظور اثبات فرضیه‌ها، از آزمون‌های اسپیرمن، پیرسون، … استفاده شده‌ است.

همچنین از نرم‌افزارهای Spss و Excel برای انجام آزمون‌های آماری و تهیه نمودارها استفاده شده است.

۳-۱۰-۱-ضریب همبستگی

وقتی افزایش یا کاهش یک متغیر با افزایش یا کاهش متغیر دیگر همراه باشد. این دو متغیر را همبسته می‌گویند. ضریب همبستگی نشان می‌دهد که آیا افزایش یا کاهش یک متغیر با افزایش یا کاهش متغیر دیگر توأم است یا خیر؟ ضریب همبستگی، یک شاخص آماری است که وجود یا عدم وجود، شدت و جهت رابطه بین دو متغیر را نشان می‌دهد. شدت رابطه ممکن است از ضعیف تا قوی و جهت رابطه ممکن است مستقیم یا معکوس باشد. ضریب همبستگی در نمونه با r نمایش داده می‌شود. (افشانی، ۱۳۸۷).

۳-۱۰-۲-ضریب همبستگی اسپیرمن^[۳۷]

این ضریب که به نام «اسپیرمن» شناخته می‌شود برای متغیرهای تربیتی به کار می‌رود. در واقع ضریب همبستگی اسپیرمن (rsp) زمانی به کار می‌رود که مشاهدات، رتبه‌بندی شده باشند یا به‌جای اعداد رتبه‌های آن‌ ها در دست باشد.

در تحقیق حاضر متغیرهای مستقل، سطح تحصیلات، تجربه کار با سیستم‌های اطلاعاتی حسابداری مبتنی بر کامپیوتر میزان مهارت‌آموزی کامپیوتر، سطح یکپارچگی سیستم‌ها و رضایت شغلی کاربران، متغیرهایی هستند که مقیاس اندازه‌گیری آن‌ ها رتبه‌ای است.

۳-۱۰-۳-ضریب همبستگی پیرسون^[۳۸]

ضریب همبستگی پیرسون ‌کاربردی‌ترین آزمون همبستگی است. استفاده از ضریب همبستگی پیرسون زمانی